Η Ανατροπή της Βασίλισσας Λιλιουοκαλάνι: Πώς Αμερικανοί Επιχειρηματίες Κατέλυσαν τη Μοναρχία στη Χαβάη το 1893
Στις 17 Ιανουαρίου 1893, ένα δραματικό πραξικόπημα σημάδεψε την ιστορία της Χαβάης: Η Βασίλισσα Λιλιουοκαλάνι, η τελευταία μονάρχης του Βασιλείου της Χαβάης, αναγκάστηκε να παραιτηθεί υπό την απειλή βίας από μια ομάδα Αμερικανών επιχειρηματιών και καλλιεργητών ζάχαρης. Αυτό το γεγονός όχι μόνο τερμάτισε μια μακραίωνη μοναρχία, αλλά άνοιξε τον δρόμο για την προσάρτηση της Χαβάης στις Ηνωμένες Πολιτείες, μετατρέποντας τα νησιά σε αμερικανική αποικία. Σήμερα, 133 χρόνια μετά, η ιστορία αυτή παραμένει σύμβολο ιμπεριαλισμού και αντίστασης, υπενθυμίζοντας πώς οικονομικά συμφέροντα μπορούν να ανατρέψουν κυρίαρχα κράτη.
Το Ιστορικό Πλαίσιο: Από Ανεξάρτητο Βασίλειο σε Οικονομική Αποικία
Η Χαβάη, ένα αρχιπέλαγος στον Ειρηνικό Ωκεανό, ήταν ανεξάρτητο βασίλειο από τις αρχές του 19ου αιώνα, με ισχυρή πολιτιστική και πολιτική παράδοση. Υπό την ηγεσία της Δυναστείας Καμεχαμέχα, τα νησιά αναπτύχθηκαν οικονομικά, ιδιαίτερα μέσω της καλλιέργειας ζάχαρης. Από τα μέσα του 19ου αιώνα, Αμερικανοί ιεραπόστολοι και επιχειρηματίες εγκαταστάθηκαν εκεί, αποκτώντας γη και ελέγχοντας την οικονομία. Το 1887, μια ομάδα ξένων επέβαλε το “Σύνταγμα της Ξιφολόγχης” (Bayonet Constitution), που περιόριζε τα δικαιώματα των ιθαγενών Χαβανέζων και ενίσχυε την επιρροή των λευκών γαιοκτημόνων.
Η Λιλιουοκαλάνι ανέβηκε στον θρόνο το 1891, μετά τον θάνατο του αδελφού της, Βασιλιά Καλακάουα. Μια μορφωμένη γυναίκα, χριστιανή και πολυτάλαντη (συνέθεσε πάνω από 165 τραγούδια, συμπεριλαμβανομένου του διάσημου “Aloha ‘Oe”), η Βασίλισσα ήταν αποφασισμένη να αποκαταστήσει τα δικαιώματα του λαού της. Προσπάθησε να εισαγάγει νέο σύνταγμα που θα αύξανε την εξουσία της μοναρχίας και θα επέστρεφε ψήφο στους ιθαγενείς, μειώνοντας την επιρροή των ξένων επιχειρηματιών. Αυτή η κίνηση θεωρήθηκε απειλή από τους Αμερικανούς καλλιεργητές ζάχαρης, οι οποίοι φοβόντουσαν απώλεια κερδών και ελέγχου.
Το Πραξικόπημα: Η “Επιτροπή Ασφαλείας” και η Αμερικανική Παρέμβαση
Στις 14 Ιανουαρίου 1893, μια ομάδα 13 ατόμων, κυρίως Αμερικανών επιχειρηματιών και δικηγόρων, σχημάτισε την “Επιτροπή Ασφαλείας” (Committee of Safety) υπό τον Σάνφορντ Μπ. Ντολ, γιο Αμερικανών ιεραποστόλων. Με την υποστήριξη του Αμερικανού πρεσβευτή Τζον Λ. Στίβενς, ο οποίος διέταξε την αποβίβαση 162 πεζοναυτών από το αμερικανικό πολεμικό πλοίο USS Boston, η Επιτροπή κατέλαβε κυβερνητικά κτίρια στην Χονολουλού. Οι πεζοναύτες τοποθετήθηκαν στρατηγικά κοντά στο Παλάτι Ιολάνι, το βασιλικό ανάκτορο, υποστηρίζοντας δήθεν την “προστασία Αμερικανών πολιτών”.
Στις 17 Ιανουαρίου, η Επιτροπή εξέδωσε τελεσίγραφο στη Βασίλισσα: Να παραιτηθεί ή να αντιμετωπίσει βία. Η Λιλιουοκαλάνι, για να αποφύγει αιματοχυσία και ελπίζοντας σε επέμβαση των ΗΠΑ υπέρ της, υπέγραψε δήλωση παραίτησης υπό διαμαρτυρία. Σε αυτήν, δήλωσε: “Υποχωρώ την εξουσία μου μέχρις ότου η Κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών, αφού εξετάσει τα γεγονότα, αναιρέσει τις πράξεις του αντιπροσώπου της και με επαναφέρει στην εξουσία”. Η Επιτροπή κήρυξε Προσωρινή Κυβέρνηση με τον Ντολ πρόεδρο και ζήτησε προσάρτηση στις ΗΠΑ.
Οι Συνέπειες: Από την Παραίτηση στην Προσάρτηση
Ο Πρόεδρος των ΗΠΑ Γκρόβερ Κλίβλαντ, μετά από έρευνα, χαρακτήρισε το πραξικόπημα “παράνομο” και ζήτησε την επαναφορά της Βασίλισσας. Ωστόσο, ο Ντολ αρνήθηκε, και ο Κλίβλαντ δεν προχώρησε σε στρατιωτική επέμβαση. Το 1894, η Προσωρινή Κυβέρνηση μετονομάστηκε σε Δημοκρατία της Χαβάης. Το 1895, υποστηρικτές της Βασίλισσας επιχείρησαν εξέγερση, αλλά απέτυχαν, οδηγώντας στη σύλληψή της και την αναγκαστική της παραίτηση από κάθε αξίωση στον θρόνο.
Το 1898, εν μέσω του Ισπανοαμερικανικού Πολέμου, οι ΗΠΑ προσάρτησαν τη Χαβάη, χρησιμοποιώντας το Περλ Χάρμπορ ως στρατηγική βάση. Τα νησιά έγιναν αμερικανική επικράτεια το 1900 και πολιτεία το 1959. Η Λιλιουοκαλάνι πέθανε το 1917, αφήνοντας κληρονομιά αντίστασης και πολιτιστικής υπερηφάνειας για τους ιθαγενείς Χαβανέζους.
Αυτή η ιστορία υπογραμμίζει τις σκοτεινές πλευρές του αμερικανικού επεκτατισμού, όπου οικονομικά συμφέροντα υπερίσχυσαν της κυριαρχίας ενός έθνους. Σήμερα, κινήματα για αυτονομία και αναγνώριση των δικαιωμάτων των ιθαγενών στη Χαβάη συνεχίζουν να εμπνέονται από τη Βασίλισσα Λιλιουοκαλάνι, υπενθυμίζοντας ότι η ιστορία δεν τελειώνει με μια παραίτηση.
