από την Δρ. Ασπασία Αλιγιζάκη
Δικηγόρο – Διεθνολόγο
Μέλος ΕΔΙΠ, Πανεπιστήμιο Πειραιώς
Η τρέχουσα κρίση στο Ιράν, που ξέσπασε στα τέλη Δεκεμβρίου 2025 και συνεχίζεται μέχρι σήμερα, αποτελεί τη σοβαρότερη πρόκληση νομιμοποίησης για το θεοκρατικό καθεστώς από το 1979. Πίσω από τους αριθμούς και τις αναλύσεις υπάρχουν χιλιάδες Ιρανοί πολίτες – νέοι, γυναίκες, οικογένειες – που βιώνουν καθημερινά περιορισμό βασικών ελευθεριών, βία και ανασφάλεια. Οι διαδηλώσεις, αρχικά οικονομικής φύσεως λόγω υπερπληθωρισμού και κατάρρευσης του ριάλ, εξαπλώθηκαν σε πάνω από 190 πόλεις και πολιτικοποιήθηκαν γρήγορα, με κεντρικά συνθήματα κατά του Ανώτατου Ηγέτη και των Φρουρών της Επανάστασης. Η καταστολή είναι σκληρή, με σύμφωνα με ανεξάρτητες πηγές περίπου 300–400 νεκρούς, χιλιάδες συλλήψεις και εκτεταμένο blackout στο διαδίκτυο, ενώ το καθεστώς αποδίδει την αναταραχή σε ξένη υποκίνηση. Αυτή η κρίση δεν αφορά μόνο πολιτικές ισορροπίες, αλλά τη ζωή, την αξιοπρέπεια και τις ελπίδες ενός λαού που ζητά δικαιοσύνη και ελευθερία.
Η Εμπλοκή των Μεγάλων Δυνάμεων αλλά και της Τουρκίας
Στο διεθνές πεδίο, οι μεγάλες δυνάμεις δεν κινούνται πρωτίστως από ιδεολογία ή ηθική, αλλά καθοδηγούνται αποκλειστικά από τα εθνικά τους συμφέροντα και τη γεωπολιτική ισχύ – όπως έχει διατυπώσει ο Λόρδος Palmerston:«Δεν έχουμε αιώνιους συμμάχους ούτε αιώνιους εχθρούς. Τα συμφέροντά μας είναι αιώνια και διαρκή, και είναι καθήκον μας να τα ακολουθούμε.»
Οι ΗΠΑ: Ο Πρόεδρος Τραμπ έχει δηλώσει υποστήριξη στους διαδηλωτές και εξετάζει στρατιωτικές επιλογές, συμπεριλαμβανομένων στοχευμένων χτυπημάτων, ενώ το Ιράν απειλεί αντίποινα κατά αμερικανικών βάσεων και Ισραήλ. Προς το παρόν, η στάση των ΗΠΑ περιορίζεται κυρίως σε ρητορική πίεση και κυρώσεις, χωρίς άμεση στρατιωτική εμπλοκή.
Η Ρωσία: Η Μόσχα παρέχει διπλωματική κάλυψη και πιθανώς τεχνογνωσία καταστολής, βλέποντας το Ιράν ως στρατηγικό αντίβαρο στη Δύση – παρόμοια με τη στήριξή της στη Συρία. Ωστόσο, δεν έχει εμπλακεί άμεσα στρατιωτικά.
Η Κίνα: Το Πεκίνο, ως κύριος αγοραστής ιρανικού πετρελαίου, προσφέρει οικονομική στήριξη που βοηθά το καθεστώς να αντέξει, χωρίς να εμπλέκεται στρατιωτικά.
Η Τουρκία: Η Άγκυρα διατηρεί σύνθετη στάση: κατηγορεί το Ισραήλ για χειραγώγηση των διαδηλώσεων, προστατεύει εμπορικές σχέσεις (ιδίως εισαγωγές φυσικού αερίου) και παραμένει έτοιμη να εκμεταλλευτεί ενδεχόμενο χάος σε κουρδικές ή σουνιτικές περιοχές, ενισχύοντας την περιφερειακή της επιρροή.
Τέσσερα Ρεαλιστικά, Εναλλακτικά Σενάρια για την Επόμενη Ημέρα
Τα παρακάτω σενάρια είναι αλληλοεπικαλυπτόμενα εν μέρει, αλλά κυρίως εναλλακτικά, και η εξέλιξη θα εξαρτηθεί από τη δυναμική της κρίσης, την αντοχή του καθεστώτος και τις αποφάσεις των εξωτερικών δυνάμεων.
- Επιτυχής καταστολή και επιστροφή στην αυταρχική κανονικότητα
Το πιθανότερο βραχυπρόθεσμα. Το καθεστώς ελέγχει πλήρως τις ένοπλες δυνάμεις και τους Φρουρούς της Επανάστασης. Με εντατική βία, συλλήψεις και διακοπή επικοινωνιών – όπως το 2009 και το 2022 – μπορεί να περιορίσει τις διαδηλώσεις. Η Ρωσία και η Κίνα θα παράσχουν τεχνογνωσία και οικονομική στήριξη, ενώ ο Τραμπ πιθανότατα θα περιοριστεί σε ρητορική λόγω του υψηλού κόστους επέμβασης. Η Τουρκία θα διατηρήσει ισορροπία για να προστατεύσει τα εμπορικά της συμφέροντα. Αποτέλεσμα: προσωρινή σταθεροποίηση, αλλά ενισχυμένη υποκείμενη δυσαρέσκεια. Οι Ιρανοί πολίτες, όμως, συνεχίζουν να ζουν υπό την απειλή καταστολής και περιορισμού βασικών ελευθεριών. - Αναγκαστικές παραχωρήσεις και περιορισμένες μεταρρυθμίσεις
Αν η οικονομική πίεση κλιμακωθεί και απειλήσει τη συνοχή των ελίτ, το καθεστώς μπορεί να προχωρήσει σε ελεγχόμενες υποχωρήσεις: χαλάρωση της ηθικής αστυνόμευσης, οικονομικά μέτρα ή θυσία δευτερευόντων στελεχών – παρόμοια με την Τυνησία το 2011. Ο Τραμπ θα πιέσει για διαπραγματεύσεις, η Κίνα θα προσφέρει δάνεια, η Ρωσία διπλωματική κάλυψη και η Τουρκία μπορεί να μεσολαβήσει για περιφερειακή αποκλιμάκωση. Η ΕΕ και διεθνείς οικονομικοί οργανισμοί (π.χ., ΔΝΤ) μπορούν επίσης να επηρεάσουν τις παραχωρήσεις μέσω οικονομικής στήριξης ή πίεσης για μεταρρυθμίσεις. Το σενάριο αυτό εξασφαλίζει χρόνο ανασύνταξης, χωρίς να αντιμετωπίζει τις δομικές αιτίες της κρίσης. - Πτώση του καθεστώτος με εξωτερική ώθηση
Εφικτό μόνο με διάσπαση των κυβερνητικών και παρακυβερνητικών ιρανικών δυνάμεων ασφαλείας λόγω οικονομικής και στρατιωτικής φθοράς. Στοχευμένα αμερικανο-ισραηλινά χτυπήματα μπορούν να επιταχύνουν την κατάρρευση – όπως στη Λιβύη το 2011. Ωστόσο, τέτοιες αλλαγές συχνά δημιουργούν κενό εξουσίας και χάος, όπως στο Ιράκ του 2003. Η Ρωσία και η Κίνα θα αντιδράσουν σθεναρά, μετατρέποντας την κρίση σε proxy σύγκρουση. Η Τουρκία μπορεί να επωφεληθεί ενισχύοντας την επιρροή της σε σουνιτικές ή κουρδικές περιοχές. Σε κάθε σενάριο, οι απλοί Ιρανοί άνθρωποι σε αυτό το σενάριο θα αντιμετωπίζουν αβεβαιότητα και κίνδυνο, ενώ οι ζωές τους και τα βασικά τους δικαιώματα παραμένουν καθημερινά σε κίνδυνο. - Παρατεταμένο χάος και περιφερειακή ανάφλεξη
Αν η καταστολή αποτύχει μερικώς, η χώρα μπορεί να βυθιστεί σε εμφύλιο με εμπλοκή γειτόνων: Ισραήλ και Σαουδική Αραβία κατά proxies, Ρωσία και Κίνα υπέρ των υπολειμμάτων του καθεστώτος – παρόμοια με τη Συρία από το 2011.
Βάσει των τρεχουσών εξελίξεων, βραχυπρόθεσμα το καθεστώς φαίνεται να διατηρεί τον έλεγχο, χάρη στην εμπειρία του στην καταστολή και την υποστήριξη από εξωτερικούς συμμάχους. Μακροπρόθεσμα, ωστόσο, η οικονομική εξαθλίωση και η οργή της νεολαίας ενδέχεται να δημιουργήσουν σοβαρές προκλήσεις για τη σταθερότητά του.