Σήμερα, 9 Ιανουαρίου 2026, συμπληρώνονται ακριβώς 121 χρόνια από τη Ματωμένη Κυριακή, ένα από τα πιο σκοτεινά κεφάλαια της ρωσικής ιστορίας. Στις 9 Ιανουαρίου 1905 (με το παλιό Ιουλιανό ημερολόγιο, ή 22 Ιανουαρίου με το Γρηγοριανό), μια ειρηνική διαδήλωση εργατών στην Αγία Πετρούπολη κατέληξε σε μακελειό, σηματοδοτώντας την αρχή της Επανάστασης του 1905. Αυτό το γεγονός, που συγκλόνισε τον κόσμο, αποκάλυψε τις βαθιές ρωγμές της τσαρικής μοναρχίας και έθεσε τις βάσεις για τις μεγάλες αλλαγές που ακολούθησαν, συμπεριλαμβανομένης της Ρωσικής Επανάστασης του 1917.
Το Ιστορικό Πλαίσιο: Αναβρασμός σε μια Αυτοκρατορία υπό Πίεση
Στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα, η Ρωσία βρισκόταν σε μια εποχή ραγδαίας βιομηχανοποίησης, αλλά και βαθιάς κοινωνικής ανισότητας. Μετά την απελευθέρωση των δουλοπάροικων το 1861 από τον Τσάρο Αλέξανδρο Β’, δημιουργήθηκε μια νέα εργατική τάξη στις βιομηχανικές πόλεις, όπως η Αγία Πετρούπολη. Οι εργάτες αντιμετώπιζαν εξαντλητικές συνθήκες: ημερήσια εργασία έως και 15 ώρες, χαμηλοί μισθοί, επικίνδυνα περιβάλλοντα και αυταρχική συμπεριφορά από τους εργοδότες. Οι απεργίες ήταν συχνές, με κορυφαίες αυτές της δεκαετίας του 1880 και 1890, που οδήγησαν σε περιορισμένες μεταρρυθμίσεις, όπως ο περιορισμός της εργάσιμης ημέρας σε 11,5 ώρες το 1897.
Από τον Δεκέμβριο του 1904, η κατάσταση έγινε εκρηκτική. Ο Ρωσοϊαπωνικός Πόλεμος (1904-1905) είχε φέρει ήττες και οικονομική εξάντληση, ενώ η οικονομική ύφεση αύξανε την ανεργία. Οι εργάτες ζητούσαν οκτάωρο, αυξήσεις μισθών, τερματισμό του πολέμου και πολιτικά δικαιώματα, όπως η καθολική ψηφοφορία. Σε αυτό το κλίμα, ο ιερέας Γκεόργκι Γκαπόν, ηγέτης της “Συνέλευσης Ρώσων Εργατών Εργοστασίων της Αγίας Πετρούπολης” – ενός συνδικάτου εγκεκριμένου από την τσαρική αστυνομία – οργάνωσε μια ειρηνική πορεία. Η Συνέλευση, που ιδρύθηκε το 1903, εστίαζε σε θρησκευόμενους εργάτες και αποσκοπούσε στην αποτροπή ριζοσπαστικών επιρροών, αλλά τελικά έγινε όχημα διαμαρτυρίας.
Τα Δραματικά Γεγονότα: Από την Ειρήνη στο Μακελειό
Η Κυριακή 9 Ιανουαρίου ξεκίνησε με ελπίδα. Περισσότεροι από 100.000 άνθρωποι – εργάτες, γυναίκες και παιδιά – συγκεντρώθηκαν σε έξι σημεία της πόλης και κατευθύνθηκαν προς τα Χειμερινά Ανάκτορα, το παλάτι του Τσάρου Νικολάου Β’. Κρατώντας θρησκευτικά λάβαρα, εικόνες αγίων και πορτρέτα του Τσάρου, τραγουδούσαν ύμνους όπως “Ο Θεός σώζοι τον Τσάρο” και πίστευαν ότι ο “καλός πατερούλης” θα άκουγε τα αιτήματά τους: καλύτερες συνθήκες εργασίας, ελευθερίες και τέλος στον πόλεμο.
Ο Γκαπόν είχε ενημερώσει τις αρχές και είχε φροντίσει για περιφρούρηση ώστε να αποφευχθούν ριζοσπαστικά στοιχεία. Η διαδήλωση ήταν ειρηνική και ελεγχόμενη. Ωστόσο, ο Τσάρος απουσίαζε από το παλάτι, βρισκόμενος στο Τσάρσκογιε Σελό. Οι αρχές είχαν αναπτύξει πάνω από 10.000 στρατιώτες, συμπεριλαμβανομένων της Αυτοκρατορικής Φρουράς και Κοζάκων. Καθώς οι διαδηλωτές πλησίαζαν, σε σημεία όπως η Πύλη Νάρβα και η Λεωφόρος Νέβσκι, οι στρατιώτες – υπό εντολές του Μεγάλου Δούκα Βλαντιμίρ ή λόγω πανικού – άνοιξαν πυρ. Ακολούθησαν ιππικές επιθέσεις με σπαθιά, προκαλώντας χάος και πανικό.
Οι Απώλειες και η Αντίδραση του Τσάρου
Ο επίσημος απολογισμός μιλούσε για 96 νεκρούς και 333 τραυματίες. Η αντιπολίτευση ανέβαζε τους νεκρούς σε 4.000, ενώ σύγχρονοι ιστορικοί εκτιμούν περίπου 200 νεκρούς και 800 τραυματίες, συμπεριλαμβανομένων θυμάτων από πυροβολισμούς, ιππικές επιθέσεις και ποδοπατήματα. Δύο αστυνομικοί σκοτώθηκαν, και ακολούθησαν χιλιάδες συλλήψεις.
Ο Νικόλαος Β’ χαρακτήρισε το περιστατικό “οδυνηρό”, αλλά η ευθύνη έπεσε σε αυτόν, καθώς η εικόνα του ως προστάτη του λαού καταρρακώθηκε. Ο Γκαπόν κατηγόρησε τον Τσάρο για προδοσία και διέφυγε στο εξωτερικό, ενώ η Συνέλευση διαλύθηκε.
Οι Μακροπρόθεσμες Συνέπειες: Από την Επανάσταση στην Καταστολή
Η Ματωμένη Κυριακή πυροδότησε άμεσα ταραχές στην Αγία Πετρούπολη, με καταστροφές και λεηλασίες. Ακολούθησαν μαζικές απεργίες σε πόλεις όπως η Μόσχα, η Βαρσοβία και η Ρίγα, με πάνω από 414.000 εργάτες να συμμετέχουν μόνο τον Ιανουάριο. Αυτό εξελίχθηκε στην Επανάσταση του 1905: αγροτικές εξεγέρσεις, στρατιωτικές ανταρσίες (όπως στο θωρηκτό Ποτέμκιν), φοιτητικές διαμαρτυρίες και η δημιουργία του Σοβιέτ της Αγίας Πετρούπολης.
Ο Τσάρος, πιεζόμενος, εξέδωσε το Οκτωβριανό Μανιφέστο τον Οκτώβριο 1905, υποσχόμενος πολιτικές ελευθερίες, ελευθερία Τύπου, συνδικάτα και μια Δούμα (κοινοβούλιο). Ωστόσο, οι μεταρρυθμίσεις ήταν περιορισμένες, και ο πρωθυπουργός Πιότρ Στολίπιν (1906-1911) εφάρμοσε αγροτικές αλλαγές, ενώ ο στρατός κατέστειλε βίαια την εξέγερση: 15.000 εκτελέσεις, 20.000 τραυματίες και 45.000 εξορίες. Η Επανάσταση του 1905 θεωρείται “πρόβα” για το 1917, όπου η μοναρχία ανατράπηκε οριστικά.
Σήμερα, η Ματωμένη Κυριακή υπενθυμίζει πώς μια ειρηνική διαμαρτυρία μπορεί να αλλάξει την πορεία της ιστορίας, αποκαλύπτοντας τις αδυναμίες των αυταρχικών καθεστώτων και εμπνέοντας αγώνες για δικαιοσύνη. Αυτό το γεγονός παραμένει σύμβολο της δύναμης του λαού ενάντια στην καταπίεση, με μαθήματα που αντηχούν ακόμα και στον σύγχρονο κόσμο.
