Στην Ελλάδα του 2025, η δημόσια σφαίρα μοιάζει όλο και περισσότερο με ένα θέατρο του παραλόγου, όπου οι φωνές που κυριαρχούν δεν είναι απαραίτητα οι πιο ενημερωμένες ή οι πιο υπεύθυνες, αλλά αυτές που εξυπηρετούν καλύτερα τα συμφέροντα του κατεστημένου. Οι «απίθανοι» – αυτοί που συχνά βασίζονται σε θεωρίες συνωμοσίας, υπερβολές ή προπαγάνδα – καταλαμβάνουν τα πρωτοσέλιδα και τις τηλεοπτικές οθόνες, ενώ οι σοβαροί επιστήμονες, αναλυτές και ανεξάρτητοι δημοσιογράφοι επιλέγουν τη σιωπή. Και το σύστημα; Όχι μόνο ανέχεται αυτή την ανισορροπία, αλλά την ενθαρρύνει, χειροκροτώντας όσους ενισχύουν την υπάρχουσα τάξη πραγμάτων.
Αυτή η δυναμική δεν είναι τυχαία. Βασίζεται σε μια γνωστή θεωρία της επικοινωνιολογίας, γνωστή ως «σπείρα της σιωπής» (spiral of silence), που περιγράφηκε από τη Γερμανίδα πολιτική επιστήμονα Elisabeth Noelle-Neumann. Σύμφωνα με αυτή, οι άνθρωποι τείνουν να σιωπούν όταν πιστεύουν ότι η άποψή τους είναι μειοψηφική, φοβούμενοι την κοινωνική απομόνωση. Στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και τα παραδοσιακά ΜΜΕ, αυτή η σπείρα ενισχύεται: οι απόψεις που φαίνονται «δημοφιλείς» γίνονται ακόμα πιο δυνατές, ενώ οι αντίθετες φιμώνονται αυτόματα. Στην Ελλάδα, όπου η εμπιστοσύνη στις ειδήσεις είναι η χαμηλότερη στην Ευρώπη (μόλις 22% σύμφωνα με την έκθεση Digital News Report 2025 του Reuters Institute), αυτή η θεωρία γίνεται καθημερινή πραγματικότητα.
Πάρτε για παράδειγμα την κατάσταση των ΜΜΕ. Σύμφωνα με διεθνείς οργανισμούς όπως το Human Rights Watch, από το 2019 και μετά, η ελευθερία του Τύπου στην Ελλάδα έχει επιδεινωθεί δραματικά. Δημοσιογράφοι δέχονται παρενοχλήσεις, κατασκοπεία με λογισμικά όπως το Predator, και αγωγές-μαμούθ (SLAPPs) που στοχεύουν στο να τους φιμώσουν οικονομικά και ψυχολογικά. Οι ιδιοκτήτες μέσων, συχνά με επιχειρηματικά συμφέροντα πέρα από τη δημοσιογραφία, ευθυγραμμίζονται με την κυβέρνηση, δημιουργώντας ένα τοπίο όπου η κριτική φωνή γίνεται σπάνια. Το αποτέλεσμα; Οι «απίθανοι» – λαϊκιστές, τρολ και προπαγανδιστές – γεμίζουν το κενό, ενώ ειδικοί σε θέματα όπως η οικονομία, η υγεία ή η εξωτερική πολιτική σιωπούν, φοβούμενοι αντίποινα ή απλή αδιαφορία.
Αυτή η σιωπή των σοβαρών δεν είναι μόνο αυτοπροστασία. Είναι και συνενοχή, όπως έλεγε ο Αριστόβουλος Μάνεσης: «Ο σιωπών δοκεί συναινείν» – όποιος σιωπά, φαίνεται να συναινεί. Σε μια χώρα όπου η παραπληροφόρηση ανθίζει (ιδίως μέσω social media και κρατικής διαφήμισης που κατευθύνεται σε φιλικά μέσα), η απουσία αντίλογου ενισχύει το σύστημα. Οι πολίτες βομβαρδίζονται από εύκολες αφηγήσεις – «όλα βαίνουν καλώς», «οι εχθροί είναι έξω» – και χάνουν την επαφή με την πολυπλοκότητα της πραγματικότητας.
Και το σύστημα χειροκροτεί, γιατί έτσι διατηρεί την εξουσία του. Στην Ελλάδα του 2025, με οικονομικές προκλήσεις, γεωπολιτικές εντάσεις και κοινωνικές ανισότητες να βαθαίνουν, η προπαγάνδα γίνεται εργαλείο ελέγχου. Οι σοβαροί σιωπούν επειδή ξέρουν ότι η φωνή τους δεν θα ακουστεί – ή χειρότερα, θα στιγματιστεί. Οι απίθανοι μιλούν επειδή ξέρουν ότι έχουν πλάτες. Και εμείς, ως κοινωνία, πληρώνουμε το τίμημα: μια δημοκρατία που μοιάζει όλο και περισσότερο με φάρσα, όπου η αλήθεια θυσιάζεται στο βωμό της εικόνας.
Για να σπάσει αυτή η σπείρα, χρειάζεται θάρρος. Από τους ειδικούς να μιλήσουν, από τα ΜΜΕ να γίνουν ανεξάρτητα, από τους πολίτες να απαιτήσουν διαφάνεια. Διαφορετικά, το χειροκρότημα του συστήματος θα συνεχίσει να πνίγει κάθε ελπίδα για αλλαγή.