Στις 22 Ιανουαρίου 1980, στη Μόσχα, οι σοβιετικές αρχές συνέλαβαν τον Αντρέι Ντμιτρίεβιτς Ζαχάροφ (Αντρέι Σαχάροφ), τον κορυφαίο Σοβιετικό πυρηνικό φυσικό που συνέβαλε καθοριστικά στην κατασκευή της πρώτης σοβιετικής βόμβας υδρογόνου (RDS-37, 1955). Η αιτία; Η δημόσια και σφοδρή κριτική του για την σοβιετική εισβολή στο Αφγανιστάν (Δεκέμβριος 1979).
Ο Ζαχάροφ, βραβευμένος με το Νόμπελ Ειρήνης το 1975 για την υπεράσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, είχε ήδη γίνει ο πιο γνωστός αντιφρονών (dissident) της ΕΣΣΔ. Σε ανοιχτή επιστολή και συνεντεύξεις σε δυτικά ΜΜΕ, καταδίκασε την εισβολή ως «άδικη» και «καταστροφική», καλώντας σε μποϊκοτάζ των Ολυμπιακών Αγώνων της Μόσχας (1980) και σε διεθνείς κυρώσεις κατά της ΕΣΣΔ.
Τι ακριβώς συνέβη εκείνη την ημέρα;
- Το απόγευμα της 22ας Ιανουαρίου 1980, ενώ ο Ζαχάροφ πήγαινε με αυτοκίνητο της Ακαδημίας Επιστημών στη δουλειά του, αστυνομικοί με πολιτικά τον σταμάτησαν.
- Μεταφέρθηκε βίαια στο γραφείο του Αντιπροέδρου της Εισαγγελίας της ΕΣΣΔ, Αλεξάντερ Ρεκούνκοφ.
- Εκεί ενημερώθηκε ότι με διάταγμα του Προεδρείου του Ανώτατου Σοβιέτ:
- Του αφαιρούνται όλοι οι τίτλοι (Ήρωας Σοσιαλιστικής Εργασίας, Λένιν, Στάλιν κ.ά.).
- Στερείται όλων των κρατικών βραβείων και προνομίων.
- Εξορίζεται χωρίς δίκη στην κλειστή πόλη Γκόρκι (σήμερα Νίζνι Νόβγκοροντ), 400 χλμ. ανατολικά της Μόσχας, όπου απαγορευόταν η είσοδος ξένων.
- Την ίδια μέρα, μαζί με τη σύζυγό του Γέλενα Μπόνερ, μεταφέρθηκαν με ειδική πτήση στη Γκόρκι, υπό αυστηρή επιτήρηση της KGB.
Η εξορία διήρκεσε σχεδόν 7 χρόνια (1980–1986). Στη Γκόρκι, ο Ζαχάροφ και η Μπόνερ ζούσαν σε απομόνωση: συνεχής παρακολούθηση, έρευνες στο σπίτι, αποκοπή από επαφές, τρεις απεργίες πείνας (1984–1985) για ιατρική περίθαλψη της Μπόνερ στο εξωτερικό, και περιορισμένη επικοινωνία με τον έξω κόσμο.
Γιατί η Μόσχα τον «τιμώρησε» τόσο σκληρά;
Ο Ζαχάροφ δεν ήταν απλός διανοούμενος: Ήταν εθνικός ήρωας της ΕΣΣΔ για τη συμβολή του στην πυρηνική υπεροχή. Το καθεστώς του Μπρέζνιεφ δεν τόλμησε να τον φυλακίσει ή να τον στείλει σε γκούλαγκ, αλλά η εξορία στη Γκόρκι (κλειστή σε ξένους) ήταν ο «μαλακός» τρόπος να τον φιμώσει. Η εισβολή στο Αφγανιστάν (που κόστισε 15.000 σοβιετικές ζωές) ήταν η «κόκκινη γραμμή» – η κριτική του Ζαχάροφ έβλαπτε την εικόνα της ΕΣΣΔ διεθνώς.
Η επιστροφή και η κληρονομιά
Το Δεκέμβριο του 1986, ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ (με την πολιτική περεστρόικα) τηλεφώνησε προσωπικά στον Ζαχάροφ και του επέτρεψε να επιστρέψει στη Μόσχα. Το 1989 εξελέγη βουλευτής στο Κογκρέσο των Λαϊκών Αντιπροσώπων και συμμετείχε στη σύνταξη νέου Σοβιετικού Συντάγματος. Πέθανε ξαφνικά από καρδιακή προσβολή στις 14 Δεκεμβρίου 1989, σε ηλικία 68 ετών.
Ο Αντρέι Ζαχάροφ παραμένει σύμβολο: Από δημιουργός της πιο καταστροφικής βόμβας σε υπερασπιστή της ειρήνης και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Η σύλληψή του σαν σήμερα το 1980 σηματοδότησε την κορύφωση της καταστολής κα
