Σαν σήμερα, στις 13 Φεβρουαρίου 1914, οι Μεγάλες Δυνάμεις (Βρετανία, Γαλλία, Ρωσία, Γερμανία, Αυστροουγγαρία και Ιταλία) επέβαλαν στην Ελλάδα μια σκληρή διπλωματική απόφαση που σημάδεψε την ελληνική εξωτερική πολιτική και τον ελληνισμό της περιοχής. Μέσω του λεγόμενου Πρωτοκόλλου της Φλωρεντίας (Florence Protocol), οι Δυνάμεις αποφάσισαν ότι τα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου (Λήμνος, Λέσβος, Χίος, Σάμος, Ικαρία κ.ά.) θα κατακυρωθούν οριστικά στην Ελλάδα, υπό τον όρο ότι η χώρα θα αποσύρει τις δυνάμεις της από τη Βόρεια Ήπειρο και θα την παραχωρήσει στο νεοσύστατο τότε κράτος της Αλβανίας.
Η απόφαση αυτή δεν ήταν απλή διαιτησία, αλλά ωμός εκβιασμός: Η Ελλάδα, μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους (1912-1913), είχε καταλάβει μεγάλο μέρος της Ηπείρου, συμπεριλαμβανομένων περιοχών με ισχυρό ελληνικό πληθυσμό όπως Αργυρόκαστρο, Κορυτσά, Χειμάρρα και Άγιοι Σαράντα. Οι Μεγάλες Δυνάμεις, που είχαν αναλάβει την εποπτεία της δημιουργίας της Αλβανίας (μετά τη Συνθήκη του Λονδίνου 1913), επέλεξαν να ενισχύσουν την ακεραιότητά της, αφήνοντας τη Βόρεια Ήπειρο (όπως ονομάστηκε η περιοχή) εκτός ελληνικών συνόρων.
Ο Ελευθέριος Βενιζέλος, πρωθυπουργός τότε, βρέθηκε μπροστά σε δίλημμα: τα νησιά του Αιγαίου είχαν στρατηγική σημασία (έλεγχος θαλάσσιων οδών, άμυνα απέναντι στην Οθωμανική Αυτοκρατορία), ενώ η Βόρεια Ήπειρος είχε ισχυρό εθνικό και συναισθηματικό φορτίο. Η ελληνική κυβέρνηση αποδέχτηκε τελικά την απαίτηση, προκειμένου να εξασφαλίσει τα νησιά – μια απόφαση που θεωρήθηκε από πολλούς «αναγκαία θυσία» για την εθνική ολοκλήρωση, αλλά από άλλους «προδοσία».
Οι Αντιδράσεις και η Παρέμβαση του Βενιζέλου
Η απόφαση προκάλεσε σφοδρές αντιδράσεις στη Βόρεια Ήπειρο. Ο ελληνικός πληθυσμός (περίπου 200.000-250.000 τότε) θεώρησε την παραχώρηση απαράδεκτη. Στις 28 Φεβρουαρίου 1914 (λίγες εβδομάδες μετά), ανακηρύχθηκε η Αυτονομία της Βορείου Ηπείρου από την Πανηπειρωτική Συνέλευση στο Αργυρόκαστρο, υπό την ηγεσία του Γεωργίου Χρηστάκη-Ζωγράφου. Ακολούθησε ένοπλη εξέγερση κατά της ενσωμάτωσης στην Αλβανία, με δημιουργία προσωρινής κυβέρνησης και «Ιερούς Λόχους».
Ο Βενιζέλος, πιεζόμενος από τις Δυνάμεις αλλά και από την εσωτερική κατάσταση, παρενέβη δημόσια. Υπήρχε η αισθηση ότι κάθε αντίσταση από τον ελληνικό ή ηπειρωτικό λαό θα είχε κακές συνέπειες για την Ελλάδα και την περιοχή συνολικά – πιθανές διπλωματικές και στρατιωτικές επιπτώσεις, απώλεια των νησιών ή ακόμα και ευρύτερη κρίση. Η ελληνική κυβέρνηση διέταξε την αποχώρηση στρατευμάτων και απαγόρευσε επίσημη υποστήριξη στην εξέγερση, αν και πολλοί Έλληνες αξιωματικοί και εθελοντές βοήθησαν ανεπίσημα.
Τι Ακολούθησε;
- Μάιος 1914: Υπογράφηκε το Πρωτόκολλο της Κέρκυρας (17 Μαΐου), που αναγνώριζε αυτονομία στη Βόρεια Ήπειρο εντός της Αλβανίας (ελληνική γλώσσα, εκπαίδευση, θρησκεία, αυτοδιοίκηση), αλλά δεν εφαρμόστηκε ποτέ πλήρως λόγω του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου.
- Οκτώβριος 1914: Με την κατάρρευση της τάξης στην Αλβανία, η Ελλάδα ξανακατέλαβε τη Βόρεια Ήπειρο (δεύτερη «απελευθέρωση»).
- Μετέπειτα: Η περιοχή άλλαξε χέρια πολλές φορές (ιταλική/αυστριακή κατοχή στον Α’ ΠΠ, επαναπροσάρτηση στην Ελλάδα 1914-1916, τελική παραχώρηση στην Αλβανία μετά το 1921). Το ζήτημα παρέμεινε ανοιχτό για δεκαετίες, με διεκδικήσεις μέχρι και το 1946-1947.
Η απόφαση της 13ης Φεβρουαρίου 1914 παραμένει ένα από τα πιο τραυματικά κεφάλαια της νεότερης ελληνικής ιστορίας: μια «ανταλλαγή» που έφερε εθνική επέκταση στα νησιά, αλλά άφησε πίσω χιλιάδες Έλληνες σε ξένο έδαφος. Ο Βενιζέλος το δικαιολόγησε ως ρεαλιστική επιλογή σε εποχή μεγάλων πιέσεων – άλλοι το είδαν ως αναγκαστική υποχώρηση μπροστά στον διεθνή εκβιασμό.