Δύο χιλιάδες χρόνια πριν μιλήσουμε για ρομποτική και αυτοματισμούς, ένας Έλληνας μηχανικός στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου είχε ήδη κατασκευάσει μηχανές που κινούνταν, χόρευαν, σέρβιραν κρασί και άνοιγαν πόρτες ναών «από μόνες τους». Ο λόγος για τον Ήρωνα τον Αλεξανδρέα, μια από τις πιο γοητευτικές —αλλά και πιο αινιγματικές— μορφές της αρχαίας ελληνικής επιστήμης.
Ποιος ήταν ο Ήρων
Παρά τη μεγάλη επιρροή του, ελάχιστα γνωρίζουμε με βεβαιότητα για τη ζωή του Ήρωνα. Οι ιστορικοί τοποθετούν τη δράση του γύρω στον 1ο αιώνα μ.Χ., στη Ρωμαϊκή Αίγυπτο, με την Αλεξάνδρεια —τότε ένα από τα σημαντικότερα κέντρα επιστήμης και γνώσης του αρχαίου κόσμου— να αποτελεί τη βάση της εργασίας του. Έχει περιγραφεί ως ο σπουδαιότερος πειραματιστής της αρχαιότητας, συνεχιστής της ελληνιστικής επιστημονικής παράδοσης που είχε ανθίσει στην πόλη με το περίφημο Μουσείο και τη Βιβλιοθήκη της.
Ο Ήρων άφησε πίσω του συγγράμματα για τα μαθηματικά, τη μηχανική, τα πνευματικά (τη μελέτη δηλαδή της πίεσης αερίων και υγρών) και τα καταπελτικά, επηρεάζοντας μεταγενέστερους εφευρέτες για αιώνες —ακόμη και σε συσκευές τόσο διαφορετικές μεταξύ τους όσο το μηχανικό πιάνο και η πυροσβεστική αντλία.
Η ατμομηχανή που προηγήθηκε κατά αιώνες
Το πιο γνωστό ίσως επίτευγμα του Ήρωνα είναι ο αιολόσφαιρος (ή «μηχανή του Ήρωνα»), μια σφαιρική συσκευή που περιστρεφόταν χάρη στον ατμό που εκτινασσόταν από δύο αντίθετα ακροφύσια —μια πρώιμη, πειραματική εφαρμογή της αρχής που θα χρησιμοποιούσαν, σχεδόν 1.700 χρόνια αργότερα, οι πρώτες ατμομηχανές της Βιομηχανικής Επανάστασης. Ο Ήρων δεν το χρησιμοποίησε ποτέ για πρακτικούς σκοπούς —παρέμεινε μια επιδεικτική εφεύρεση, μια απόδειξη αρχής.
Το «κινούμενο αυτόματο»: μια θεατρική παράσταση χωρίς ηθοποιούς
Πιο κοντά στην αντίληψή μας για ρομπότ βρίσκεται το λεγόμενο «κινητό αυτόματο» του Ήρωνα, ένα μικρό, αυτοκινούμενο όχημα-άρμα που εκτελούσε ολόκληρη θεατρική σκηνή χωρίς καμία ανθρώπινη παρέμβαση. Σύμφωνα με τη δική του περιγραφή, το όχημα προχωρούσε αυτόνομα μπροστά σε έναν μικρό ναΐσκο, γύρω από τον οποίο έξι μικρές φιγούρες Βακχών χόρευαν στον ήχο τυμπάνων και κυμβάλων. Στη συνέχεια, ο Διόνυσος στρεφόταν προς την άλλη πλευρά, μαζί με τη φτερωτή Νίκη στη στέγη του ναού, φωτιά άναβε σε βωμό, κρασί έτρεχε από το κύπελλο του θεού πάνω σε έναν μικρό πάνθηρα, οι Βάκχες χόρευαν ξανά —αυτή τη φορά αντίθετα— και τέλος το όχημα επέστρεφε μόνο του στην αρχική θέση, κάνοντας ακόμη και ευθύγραμμες και κυκλικές κινήσεις με οπισθοπορεία.
Όλη αυτή η ακολουθία κινήσεων επιτυγχανόταν χωρίς ρεύμα, χωρίς μοτέρ, μόνο με τη δύναμη της βαρύτητας: ένα μολύβδινο βάρος έπεφτε σταθερά μέσα σε ένα δοχείο γεμάτο κεχρί, τραβώντας δεκάδες μέτρα προσεκτικά χρονισμένου νήματος που, τυλιγμένο γύρω από άξονες και τροχαλίες, καθόριζε την ταχύτητα και την κατεύθυνση κάθε κίνησης. Ήταν, ουσιαστικά, ένα μηχανικό «πρόγραμμα» αποθηκευμένο στη γεωμετρία των νημάτων και των τροχαλιών —μια ιδέα που θυμίζει, έστω και πολύ πρωτόγονα, τη λογική των πρώτων μηχανικών υπολογιστών.
Πόρτες που ανοίγουν «από θαύμα»
Ο Ήρων περιέγραψε επίσης έναν μηχανισμό που άνοιγε αυτόματα τις βαριές πόρτες ναών όταν κάποιος άναβε φωτιά σε έναν βωμό μπροστά τους. Η θερμότητα της φλόγας διαστέλλει τον αέρα μέσα σε ένα κλειστό δοχείο, ο αέρας αυτός σπρώχνει νερό μέσα από κρυφούς σωλήνες κάτω από το δάπεδο προς ένα δεύτερο δοχείο, και το βάρος του νερού που μαζεύεται εκεί ενεργοποιεί, μέσω αντίβαρων και τροχαλιών, το άνοιγμα των θυρών. Για τους πιστούς που παρακολουθούσαν, η θέα των πυλών του ναού να ανοίγουν από μόνες τους μόλις άναβε η φωτιά έμοιαζε με θεϊκό σημάδι. Στην πραγματικότητα, ήταν καθαρή εφαρμοσμένη φυσική.
Δεν ήταν μόνος: μια ολόκληρη σχολή αυτοματοποίησης
Ο Ήρων δεν εργαζόταν σε κενό. Ανήκε σε μια μακρά αλεξανδρινή παράδοση μηχανικών που ξεκίνησε ήδη από τον 3ο αιώνα π.Χ. με τον Κτησίβιο, θεωρούμενο πατέρα της πνευματικής μηχανικής, και συνεχίστηκε με τον Φίλωνα τον Βυζάντιο. Μεταξύ των επιτευγμάτων αυτής της σχολής συγκαταλέγονται ένας πρώιμος «κερματοδέκτης» που διένειμε αγιασμένο νερό όταν κάποιος έριχνε νόμισμα —πρόδρομος των σύγχρονων αυτόματων πωλητών— καθώς και η περίφημη αυτόματη «θεραπαινίδα» του Φίλωνα, ένας ανθρωπόμορφος μηχανισμός που μπορούσε να σερβίρει κρασί και νερό. Σύγχρονη ανακατασκευή που συνδυάζει μηχανισμούς του Φίλωνα και του Ήρωνα έχει παρουσιαστεί ως κινούμενη αυτόματη θεραπαινίδα. Ο Κτησίβιος, μάλιστα, επινόησε ακόμη και έναν μουσικό καθρέφτη για το κουρείο του πατέρα του, ώστε οι πελάτες να μπορούν να θαυμάζουν το κούρεμά τους από διαφορετικές γωνίες, με μουσική συνοδεία.
Γιατί δεν άλλαξαν τον κόσμο —τότε
Αν οι Αλεξανδρινοί μηχανικοί είχαν κατανοήσει τις αρχές του ατμού και των αυτοματισμών, γιατί δεν οδήγησαν σε μια πρώιμη βιομηχανική επανάσταση; Οι ιστορικοί της τεχνολογίας δίνουν κυρίως δύο εξηγήσεις. Πρώτον, οι περισσότερες από αυτές τις κατασκευές προορίζονταν για επίδειξη, θέαμα ή θρησκευτική εντύπωση —όχι για πρακτική, παραγωγική χρήση· η κοινωνία της εποχής δεν είχε την οικονομική ή τεχνολογική υποδομή, ούτε την ανάγκη, να τις μετατρέψει σε εργαλεία μαζικής παραγωγής. Δεύτερον, οι πολιτικές και κοινωνικές αναταράξεις των επόμενων αιώνων, καθώς και η σταδιακή απώλεια ή διάδοση των τεχνικών γνώσεων, δεν επέτρεψαν την ευρεία και συνεχή ανάπτυξη πολλών από αυτές τις ιδέες, οι οποίες χάθηκαν ή παρέμειναν στα χαρτιά για αιώνες.
Μια κληρονομιά που επιβίωσε στα κείμενα
Το ενδιαφέρον είναι ότι τα έργα του Ήρωνα δεν χάθηκαν εντελώς. Επιβίωσαν μέσα από αντίγραφα και μεταφράσεις, περνώντας στον αραβικό και στη συνέχεια στον ευρωπαϊκό κόσμο, όπου επηρέασαν μηχανικούς και εφευρέτες της Αναγέννησης και μετέπειτα εποχών. Σύγχρονοι ερευνητές, όπως η ιστορικός της επιστήμης Courtney Ann Roby, περιγράφουν τον Ήρωνα ως μια σχεδόν «φάντασμα» μορφή από βιογραφική άποψη, που όμως μέσα από αιώνες αναδημιουργιών και επανερμηνειών του έργου του έχει αποκτήσει μια πολυδιάστατη ταυτότητα: εφευρέτης και συλλέκτης γνώσης, μηχανικός και μαθηματικός, δημιουργός θαυμάτων αλλά και λύσεων σε καθημερινά προβλήματα.
Σήμερα, αναπαραστάσεις των αυτομάτων του Ήρωνα —όπως το κινητό άρμα με τις χορεύτριες Βάκχες— εκτίθενται σε μουσεία αρχαίας τεχνολογίας και έχουν ταξιδέψει σε διεθνείς εκθέσεις, θυμίζοντας πως η ιδέα μιας μηχανής που κινείται και «αποφασίζει» μόνη της δεν είναι καθόλου σύγχρονη εφεύρεση. Γεννήθηκε, τουλάχιστον ως ιδέα και ως λειτουργική κατασκευή, στους δρόμους και τα εργαστήρια της αρχαίας Αλεξάνδρειας, δύο χιλιάδες χρόνια πριν από τη λέξη «ρομπ