Πώς καταφέρνει ένα ζώο μεγέθους ποντικιού να ζήσει έως και 50 χρόνια, αποφεύγοντας σε μεγάλο βαθμό τον καρκίνο και τις λοιμώξεις που θα κατέβαλλαν άλλα μικρά θηλαστικά μέσα σε λίγα μόνο χρόνια; Μια νέα μελέτη, δημοσιευμένη στο περιοδικό Nature, προσφέρει μερικές πολύ ενδιαφέρουσες απαντήσεις, μελετώντας το γονιδίωμα οκτώ ειδών νυχτερίδων του γένους Myotis.
Ένα ζώο-γρίφος για τη βιολογία της γήρανσης
Τα περισσότερα μικρόσωμα θηλαστικά ζουν γρήγορα και πεθαίνουν νέα, καθώς ο υψηλός μεταβολικός τους ρυθμός τα φθείρει ταχύτατα. Οι νυχτερίδες, όμως, αποτελούν εξαίρεση στον κανόνα. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση ενός ατόμου του είδους Myotis brandtii, που είχε δακτυλιωθεί στην Ευρώπη και ξανασυνελήφθη ζωντανό 50 χρόνια αργότερα —κατέχοντας έτσι το ρεκόρ μακροζωίας ανάμεσα στις νυχτερίδες.
Το βιολογικό αυτό αίνιγμα απασχολούσε τον ερευνητή Juan Manuel Vazquez ήδη από τα φοιτητικά του χρόνια στο Πανεπιστήμιο του Σικάγο, όμως τότε δεν υπήρχαν αρκετά ποιοτικά γονιδιώματα νυχτερίδων για να δοθούν απαντήσεις. Η κατάσταση άλλαξε όταν, το 2020, έγινε μεταδιδακτορικός ερευνητής στο Πανεπιστήμιο Berkeley της Καλιφόρνια και ξεκίνησε να χτίζει τη δική του συλλογή βιολογικού υλικού. Μαζί με προπτυχιακούς φοιτητές, έστηνε δίχτυα ομίχλης πάνω από ρέματα, λίμνες και ποτάμια στη Δυτική Αμερική τα βράδια, συλλαμβάνοντας προσωρινά νυχτερίδες, παίρνοντας μικρά βιοψιακά δείγματα από τα φτερά τους και στη συνέχεια αφήνοντάς τις ελεύθερες. Σήμερα διαθέτει κυτταρικές καλλιέργειες από 259 άτομα, που αντιπροσωπεύουν 32 διαφορετικά είδη.
Ανοσοποιητικό σύστημα και γονίδια κατά του καρκίνου
Αναλύοντας τα γονιδιώματα οκτώ ειδών του γένους Myotis, η ερευνητική ομάδα —στην οποία συμμετείχαν επίσης επιστήμονες από το Penn State, το Πανεπιστήμιο του Vermont και άλλα ιδρύματα— εντόπισε μια στενή σχέση ανάμεσα στη διάρκεια ζωής των διαφόρων ειδών και το ανοσοποιητικό τους σύστημα. Τα είδη με τη μεγαλύτερη διάρκεια ζωής έφεραν υψηλότερα επίπεδα γονιδίων που σχετίζονται με την καταπολέμηση του καρκίνου. Παράλληλα, εντοπίστηκε σημαντική επικάλυψη ανάμεσα στα γονίδια που συνδέονται με τη μακροζωία και σε εκείνα που βοηθούν τον οργανισμό να αντιμετωπίζει ιούς —μια ένδειξη ότι, στις νυχτερίδες τουλάχιστον, η ικανότητα αντιμετώπισης λοιμώξεων και η αντοχή στη γήρανση μπορεί να μοιράζονται κοινές γενετικές ρίζες.
Όπως σχολίασε ο Vazquez, οι νυχτερίδες εξελίχθηκαν έτσι ώστε να ζουν πολλά χρόνια χωρίς να αρρωσταίνουν, κάτι που δείχνει πως οι ασθένειες της γήρανσης και οι ασθένειες των λοιμώξεων δεν χρειάζεται να αντιμετωπίζονται ως εντελώς ξεχωριστά επιστημονικά πεδία.
Όταν το κύτταρο επιλέγει να αυτοκαταστραφεί
Πέρα από τη γονιδιωματική ανάλυση, η ομάδα δημιούργησε κυτταρικές καλλιέργειες από ιστό φτερού διαφορετικών ειδών νυχτερίδων, προκειμένου να παρατηρήσει πώς αντιδρούν τα κύτταρα όταν υφίστανται σοβαρή βλάβη στο DNA τους. Το εύρημα ήταν εντυπωσιακό: τα κύτταρα της κοινής καφέ νυχτερίδας, αντί να προσπαθούν να επιδιορθώσουν ένα βαριά κατεστραμμένο κύτταρο —όπως συνήθως συμβαίνει σε άλλα θηλαστικά— ενεργοποιούσαν γονίδια που οδηγούν στην καταστροφή του. Με άλλα λόγια, η βιολογία της νυχτερίδας φαίνεται να προτιμά να «θυσιάσει» ένα επικίνδυνα φθαρμένο κύτταρο παρά να ρισκάρει τη διατήρησή του, μειώνοντας έτσι σημαντικά την πιθανότητα εμφάνισης καρκίνου.
Τι σημαίνει αυτό για τον άνθρωπο
Ο Peter Sudmant, αναπληρωτής καθηγητής στο Berkeley και συνεπιστημονικός υπεύθυνος της μελέτης, τόνισε ότι η ποικιλομορφία της ζωής στον πλανήτη μπορεί να λειτουργήσει ως μια «βιβλιοθήκη» πιθανών λύσεων για ανθρώπινες ασθένειες, καθώς η κατανόηση της αλληλεπίδρασης ανάμεσα στη βλάβη του DNA και το ανοσοποιητικό σύστημα θα μπορούσε να βοηθήσει τον άνθρωπο να διατηρεί την υγεία του για περισσότερα χρόνια.
Ο Vazquez συμπλήρωσε πως μελετώντας μακρόβια είδη όπως οι ελέφαντες, οι φάλαινες και οι νυχτερίδες, οι ερευνητές ανακαλύπτουν τρόπους με τους οποίους η φύση έχει ήδη «λύσει» πολλά από τα προβλήματα που σχετίζονται με την ανθρώπινη υγεία. Η ελπίδα της ομάδας είναι ότι η κατανόηση αυτών των μηχανισμών —είτε πρόκειται για την ενισχυμένη ανοσολογική άμυνα είτε για την ικανότητα επιλεκτικής εξάλειψης επικίνδυνων κυττάρων— θα μπορούσε μακροπρόθεσμα να οδηγήσει σε νέες προσεγγίσεις για την προστασία της ανθρώπινης υγείας κατά τη γήρανση, από την πρόληψη του καρκίνου μέχρι την ενίσχυση της ανοσοαπόκρισης σε λοιμώξεις.
Η έρευνα βρίσκεται ακόμη σε πρώιμο στάδιο και δεν οδηγεί άμεσα σε θεραπείες. Ωστόσο, ανοίγει έναν δρόμο για μελλοντικές μελέτες που θα εξετάζουν κατά πόσο οι μηχανισμοί που ανακαλύφθηκαν στις νυχτερίδες θα μπορούσαν κάποια στιγμή να αξιοποιηθούν —ή έστω να εμπνεύσουν νέες στρατηγικές— στην ανθρώπινη ιατρική.
Πηγή της πρωτότυπης έρευνας: Vazquez, J.M. et al. (2026). “Insights into longevity and virus-driven adaptation from Myotis bat genomes.” Nature. DOI: 10.1038/s41586-026-10932-7.