Τι συμβαίνει στο μυαλό μας όταν λέμε κάτι που στην πραγματικότητα δεν πιστεύουμε; Η κοινή λογική λέει ότι όσο περισσότερο πληρωθεί κάποιος για να πει ένα ψέμα, τόσο ευκολότερα θα το υποστηρίξει. Μια γνωστή επιστημονική μελέτη που δημοσιεύτηκε το 1959 στο Πανεπιστήμιο του Στάνφορντ έδειξε ένα εντελώς διαφορετικό αποτέλεσμα.
Η πιο βαρετή ώρα που μπορούσαν να σχεδιάσουν
Οι ψυχολόγοι Λέον Φέστινγκερ (Leon Festinger) και Τζέιμς Κάρλσμιθ (James M. Carlsmith) δημοσίευσαν τη μελέτη τους με τίτλο «Γνωστικές συνέπειες της εξαναγκασμένης συμμόρφωσης» (Cognitive Consequences of Forced Compliance) στο επιστημονικό περιοδικό Journal of Abnormal and Social Psychology.
Στην έρευνα συμμετείχαν αρχικά 71 άνδρες φοιτητές του Πανεπιστημίου Στάνφορντ. Από αυτούς, 60 συμπεριλήφθηκαν στην τελική ανάλυση, καθώς 11 αποκλείστηκαν για διάφορους λόγους που σχετίζονταν με τη συμμετοχή τους στη διαδικασία.
Η δοκιμασία που τους περίμενε ήταν εξαιρετικά μονότονη. Αρχικά, έπρεπε να τοποθετούν δώδεκα καρούλια σε έναν δίσκο, να τον αδειάζουν, να τον ξαναγεμίζουν και να επαναλαμβάνουν την ίδια διαδικασία για μισή ώρα, χρησιμοποιώντας το ένα χέρι.
Στη συνέχεια, έπρεπε να περιστρέφουν κατά ένα τέταρτο της στροφής 48 τετράγωνα μανταλάκια σε έναν πίνακα, επαναλαμβάνοντας την κίνηση για ακόμη μισή ώρα.
Ο ερευνητής παρακολουθούσε τη διαδικασία με χρονόμετρο, δημιουργώντας την εντύπωση ότι αυτές οι επαναλαμβανόμενες εργασίες αποτελούσαν το αντικείμενο της μελέτης.
Το ψέμα για ένα και είκοσι δολάρια
Όταν ολοκληρώθηκε η δοκιμασία, οι ερευνητές ζήτησαν από ορισμένους φοιτητές να κάνουν κάτι ασυνήθιστο: να πουν στον επόμενο υποτιθέμενο συμμετέχοντα ότι η εμπειρία ήταν ενδιαφέρουσα και ευχάριστη.
Η γυναίκα που περίμενε ήταν στην πραγματικότητα συνεργάτιδα των ερευνητών, η οποία υποδυόταν την επόμενη συμμετέχουσα.
Οι φοιτητές χωρίστηκαν σε δύο ομάδες. Οι μισοί πληρώθηκαν 1 δολάριο, ενώ οι υπόλοιποι έλαβαν 20 δολάρια, ποσό σημαντικό για την εποχή.
Υπήρχε επίσης μια τρίτη ομάδα ελέγχου, τα μέλη της οποίας δεν χρειάστηκε να παραπλανήσουν κανέναν.
Στο τέλος, όλοι κλήθηκαν να αξιολογήσουν πόσο ευχάριστη τους είχε φανεί πραγματικά η δοκιμασία.
Το απρόσμενο αποτέλεσμα
Τα αποτελέσματα ήταν εντυπωσιακά.
Οι συμμετέχοντες της ομάδας ελέγχου αξιολόγησαν τη δοκιμασία με μέση βαθμολογία -0,45, δηλαδή ελαφρώς αρνητικά.
Όσοι είχαν πληρωθεί 20 δολάρια έδωσαν μέση βαθμολογία -0,05, παραμένοντας ουσιαστικά κοντά στην ουδέτερη αξιολόγηση.
Αντίθετα, όσοι είχαν λάβει μόλις 1 δολάριο αξιολόγησαν τη δοκιμασία με +1,35, δίνοντάς της θετικό πρόσημο.
Η διαφορά ανάμεσα στις δύο ομάδες που πληρώθηκαν ήταν στατιστικά σημαντική.
Με άλλα λόγια, εκείνοι που πληρώθηκαν λιγότερο παρουσίασαν μεγαλύτερη αλλαγή στην προσωπική τους αξιολόγηση. Όσοι έλαβαν 20 δολάρια είχαν μια ισχυρότερη εξωτερική δικαιολογία για όσα είπαν, ενώ όσοι πήραν μόνο 1 δολάριο δεν διέθεταν αντίστοιχη δικαιολογία.
Οι ερευνητές εξέτασαν ακόμη και το ενδεχόμενο οι συμμετέχοντες της ομάδας του ενός δολαρίου να είχαν απλώς προσπαθήσει περισσότερο να πείσουν τη γυναίκα. Η ανάλυση των συνομιλιών δεν επιβεβαίωσε αυτή την εξήγηση.
Η εξήγηση: η γνωστική ασυμφωνία
Οι Φέστινγκερ και Κάρλσμιθ συνέδεσαν τα ευρήματά τους με τη θεωρία της γνωστικής ασυμφωνίας (cognitive dissonance).
Η θεωρία περιγράφει την ψυχολογική ένταση που δημιουργείται όταν δύο σκέψεις, πεποιθήσεις ή συμπεριφορές ενός ανθρώπου βρίσκονται σε αντίθεση μεταξύ τους.
Στην προκειμένη περίπτωση, ένας φοιτητής που είχε βρει τη δοκιμασία εξαιρετικά βαρετή βρέθηκε να λέει σε κάποιον άλλον ότι ήταν ευχάριστη. Έτσι δημιουργήθηκε μια αντίφαση ανάμεσα σε αυτό που πραγματικά πίστευε και σε αυτό που μόλις είχε υποστηρίξει.
Πώς μπορούσε να αντιμετωπίσει αυτή την αντίφαση;
Όποιος είχε λάβει 20 δολάρια διέθετε μια προφανή δικαιολογία: «Το είπα για τα χρήματα».
Αντίθετα, εκείνος που είχε πάρει μόνο 1 δολάριο δεν είχε ένα εξίσου ισχυρό εξωτερικό κίνητρο για να δικαιολογήσει τη συμπεριφορά του. Έτσι, σύμφωνα με την ερμηνεία των ερευνητών, μπορούσε να μειώσει την ψυχολογική ένταση αλλάζοντας την ίδια του την αξιολόγηση: «Ίσως τελικά η δοκιμασία να μην ήταν και τόσο βαρετή».
Αυτό είναι το κεντρικό στοιχείο της θεωρίας: όταν δεν διαθέτουμε επαρκή εξωτερική δικαιολογία για μια συμπεριφορά που αντιφάσκει με τις πεποιθήσεις μας, ενδέχεται να αλλάξουμε τις πεποιθήσεις μας για να μειώσουμε την εσωτερική σύγκρουση.
Τι γνωρίζουμε σήμερα για τη θεωρία
Η γνωστική ασυμφωνία εξακολουθεί να αποτελεί σημαντικό αντικείμενο μελέτης στην κοινωνική ψυχολογία. Ωστόσο, οι επιμέρους προβλέψεις της θεωρίας και οι συνθήκες υπό τις οποίες εμφανίζονται τα συγκεκριμένα αποτελέσματα εξακολουθούν να εξετάζονται επιστημονικά.
Μια μεγάλη πολυεργαστηριακή έρευνα που δημοσιεύτηκε το 2024, με τη συμμετοχή 39 εργαστηρίων από 19 χώρες και συνολικά 4.898 ατόμων, εξέτασε ένα συγγενικό πειραματικό μοντέλο της γνωστικής ασυμφωνίας. Τα αποτελέσματά της δεν επιβεβαίωσαν μία από τις βασικές προβλέψεις του συγκεκριμένου μοντέλου, υπογραμμίζοντας ότι απαιτείται περαιτέρω έρευνα.
Το εύρημα αυτό δεν ακυρώνει την αρχική μελέτη του 1959, αλλά υπενθυμίζει ότι η ανθρώπινη συμπεριφορά είναι σύνθετη και δεν εξηγείται πάντοτε από έναν μόνο ψυχολογικό μηχανισμό.
Γιατί έχει σημασία το πείραμα
Το πείραμα του ενός δολαρίου ανέδειξε έναν ενδιαφέροντα μηχανισμό της ανθρώπινης σκέψης: δεν αλλάζουμε πάντοτε τις πράξεις μας για να συμφωνούν με τις πεποιθήσεις μας. Μερικές φορές αλλάζουμε τις πεποιθήσεις μας για να δικαιολογήσουμε τις πράξεις μας.
Ο ίδιος μηχανισμός μπορεί να συμβάλει στο να υπερασπιζόμαστε μια κακή αγορά, μια λανθασμένη απόφαση ή ακόμη και μια σχέση που μας πληγώνει. Όταν δυσκολευόμαστε να αποδεχτούμε ότι κάναμε μια επιλογή που δεν συμφωνεί με όσα πραγματικά πιστεύουμε, ενδέχεται να αναθεωρήσουμε την αντίληψή μας για την ίδια την επιλογή.
Ο ανθρώπινος νους δεν προσπαθεί πάντοτε να αναζητήσει την αλήθεια. Μερικές φορές προσπαθεί πρώτα να διατηρήσει την εσωτερική του ισορροπία.

