Στις 22 Δεκεμβρίου 1945, ένα επιβατηγό πλοίο απέπλεε από τον Πειραιά με προορισμό τον Τάραντα της Ιταλίας. Το όνομά του, Ματαρόα, θα έμενε για πάντα συνδεδεμένο με μια από τις πιο παράξενες και συνάμα πιο γόνιμες στιγμές της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας: τη στιγμή που 124 νέοι Έλληνες επιστήμονες, καλλιτέχνες και διανοούμενοι εγκατέλειψαν μια χώρα που σπαρασσόταν, για να χτίσουν —χωρίς να το ξέρουν ακόμα— κομμάτια της ευρωπαϊκής σκέψης του 20ού αιώνα.
Μια χώρα σε αδιέξοδο
Η Ελλάδα του 1945 δεν είχε ακόμα προλάβει να πάρει ανάσα από την Κατοχή όταν βρέθηκε στο κατώφλι ενός νέου, εμφύλιου πολέμου. Η οικονομία ήταν κατεστραμμένη, το πολιτικό κλίμα εκρηκτικό, και για μια ολόκληρη γενιά νέων ανθρώπων που είχαν μόλις τελειώσει ή διέκοπταν τις σπουδές τους, το μέλλον έμοιαζε αδιέξοδο.
Μέσα σε αυτό το τοπίο, ο τότε διευθυντής του Γαλλικού Ινστιτούτου Αθηνών, ο φιλέλληνας Οκτάβιος Μερλιέ (Octave Merlier), μαζί με τον στενό του συνεργάτη Ροζέ Μιλλιέξ (Roger Milliex), ανέλαβε μια πρωτοβουλία που θα αποδεικνυόταν ιστορική: να εξασφαλίσει υποτροφίες από τη γαλλική κυβέρνηση για νέους Έλληνες, δίνοντάς τους τη δυνατότητα να σπουδάσουν στο Παρίσι. Το μόνο πρόβλημα ήταν πρακτικό —πώς θα έφταναν εκεί μέσα στο χάος της μεταπολεμικής Ευρώπης. Η λύση ήρθε με τη ναύλωση ενός πλοίου: του Ματαρόα.
Το ταξίδι
Το πλοίο απέπλευσε με προορισμό τον Τάραντα, κι από εκεί οι επιβάτες συνέχισαν οδικώς και σιδηροδρομικώς μέχρι το Παρίσι. Δεν επρόκειτο για μια άνετη κρουαζιέρα· ήταν ένα δύσκολο ταξίδι, φορτισμένο με αβεβαιότητα, αλλά και με μια σπάνια αίσθηση ελευθερίας για ανθρώπους που άφηναν πίσω τους μια χώρα σε βαθιά πολιτική και κοινωνική κρίση.
Ανάμεσα στους επιβάτες βρίσκονταν ονόματα που αργότερα θα σφράγιζαν τη διανόηση, την τέχνη και την επιστήμη τόσο στη Γαλλία όσο και στην Ελλάδα: ο φιλόσοφος και οικονομολόγος Κορνήλιος Καστοριάδης, ο φιλόσοφος Κώστας Αξελός, ο γλωσσολόγος και λεξικογράφος Εμμανουήλ Κριαράς, ο ιστορικός Νίκος Σβορώνος, ο στοχαστής Κώστας Παπαϊωάννου, η συγγραφέας Μιμίκα Κρανάκη, καθώς και αρκετές γυναίκες εικαστικοί —όπως η ζωγράφος Νέλλη Ανδρικοπούλου— των οποίων η συμβολή, όπως συχνά συμβαίνει, έμεινε για χρόνια στη σκιά.
Από πρόσφυγες σε διαμορφωτές ιδεών
Αυτό που κάνει την ιστορία του Ματαρόα τόσο ξεχωριστή δεν είναι απλώς η φυγή, αλλά αυτό που ακολούθησε. Πολλοί από αυτούς τους νέους ανθρώπους, που έφτασαν στο Παρίσι σχεδόν ξένοι στη γλώσσα και στην κουλτούρα, κατάφεραν μέσα στις επόμενες δεκαετίες να αφήσουν το δικό τους αποτύπωμα στην ευρωπαϊκή σκέψη.
Ο Κορνήλιος Καστοριάδης, για παράδειγμα, έγινε μία από τις σημαντικές φωνές της ριζοσπαστικής πολιτικής φιλοσοφίας στη Γαλλία, ιδρύοντας την ομάδα και το περιοδικό «Socialisme ou Barbarie» και επηρεάζοντας γενιές στοχαστών γύρω από έννοιες όπως η αυτονομία και η κοινωνική φαντασιακή θέσμιση. Ο Κώστας Αξελός, από την πλευρά του, εντάχθηκε στους κύκλους της γαλλικής φιλοσοφίας γύρω από τον Χάιντεγκερ και τον μαρξισμό, ενώ ο Εμμανουήλ Κριαράς επέστρεψε στην Ελλάδα για να αφιερώσει τη ζωή του στη συγγραφή του μνημειώδους Λεξικού της Μεσαιωνικής Ελληνικής Δημώδους Γραμματείας.
Δεν ήταν όλοι διάσημοι, ούτε όλοι έμειναν στη Γαλλία. Πολλοί επέστρεψαν στην Ελλάδα, άλλοι διαμοίρασαν τη ζωή τους ανάμεσα στις δύο χώρες, και αρκετοί —ιδίως γυναίκες καλλιτέχνιδες— δεν απέκτησαν ποτέ την αναγνώριση που τους άξιζε, παρότι η δουλειά τους παρουσιάστηκε σε ελληνικές και διεθνείς εκθέσεις.
Ένας μύθος που χτίστηκε αργότερα
Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι ο «μύθος του Ματαρόα» —η εικόνα μιας ενιαίας, θρυλικής γενιάς που ταξίδεψε μαζί προς τη δόξα— διαμορφώθηκε σε μεγάλο βαθμό εκ των υστέρων. Η πραγματικότητα ήταν πιο σύνθετη: πρόκειται για ανθρώπους με διαφορετικές πορείες, διαφορετικό βαθμό αναγνώρισης, και όχι όλοι έμειναν στη μνήμη με το όνομά τους.
Αυτό όμως δεν μειώνει τη σημασία του γεγονότος. Αντίθετα, δείχνει πόσο βαθιά η ιστορία του Ματαρόα συνδέθηκε με το πώς η μεταπολεμική Ελλάδα αντιλήφθηκε τον εαυτό της σε σχέση με την Ευρώπη —ως μια χώρα που, ακόμα και μέσα στο χάος, μπόρεσε να στείλει στον κόσμο ανθρώπους ικανούς να επηρεάσουν τη σκέψη, τις τέχνες και τις επιστήμες πέρα από τα σύνορά της.
Η κληρονομιά ενός ταξιδιού
Το Ματαρόα δεν ήταν απλώς ένα πλοίο. Έγινε σύμβολο μιας γενιάς που, μέσα σε μια περίοδο βαθιάς κρίσης, κατάφερε να μετατρέψει την απομάκρυνση από την πατρίδα σε δημιουργία. Οι επιβάτες του δεν ήξεραν, καθώς αποβιβάζονταν στον Τάραντα εκείνο τον χειμώνα του 1945, ότι ταξίδευαν προς κάτι μεγαλύτερο από μια υποτροφία — ταξίδευαν προς μια θέση στην ιστορία των ιδεών της Ευρώπης.
Σήμερα, ογδόντα και πλέον χρόνια μετά, η ιστορία του Ματαρόα παραμένει μια υπενθύμιση για το πόσο σημαντικές μπορούν να αποδειχθούν οι γέφυρες ανάμεσα σε πολιτισμούς, ειδικά όταν χτίζονται τις πιο δύσκολες στιγμές.
Δείτε και το σχετικό βίντεο του MIlitairenews
Η κεντρική photo δείχνει το πλοίο Ματαρόα σε άλλη αποστολή στο λιμάνι της Χάιφας, Ιούλιος 1945
(Φωτογραφία: Zoltan Kluger – Public Domain)