Η ανακάλυψη του 2014 έφερε στο φως ένα άγνωστο ποίημα για τα αδέλφια της αρχαίας λυρικής ποιήτριας, τον Χάραξο και τον Λάριχο. Επτά χρόνια αργότερα, η αμφισβητούμενη προέλευση του χειρογράφου οδήγησε στην ανάκληση σημαντικής επιστημονικής δημοσίευσης.
Από τους περίπου 10.000 στίχους που εκτιμάται ότι περιλάμβανε το αρχικό έργο της Σαπφούς, έχουν διασωθεί μόλις περίπου 650. Η εκτίμηση βασίζεται στην ανασύνθεση της αρχαίας συλλογής των ποιημάτων της, η οποία φαίνεται ότι περιλάμβανε επτά έως εννέα βιβλία. Από το σωζόμενο έργο της, μόνο η περίφημη «Ωδή στην Αφροδίτη» (απόσπασμα 1) διατηρείται ως ολοκληρωμένο ποίημα.
Ένα από τα σημαντικότερα ευρήματα για τη μελέτη της Σαπφούς ήρθε στο φως το 2014. Οι παπυρολόγοι Σάιμον Μπάρις, Τζέφρι Φις και Ντιρκ Όμπινκ δημοσίευσαν πέντε θραύσματα παπύρου, στα οποία διακρίνονται αποσπάσματα από εννέα ποιήματα.
Το υλικό περιλάμβανε νέες αναγνώσεις πέντε ήδη γνωστών ποιημάτων, ίχνη δύο προηγουμένως άγνωστων έργων, καθώς και δύο νέα ποιήματα: το λεγόμενο «Ποίημα των Αδελφών» και το «Ποίημα της Κύπριδος».
Η ανακάλυψη του πρώτου θεωρήθηκε ιδιαίτερα σημαντική, καθώς έφερε στο προσκήνιο δύο πρόσωπα που συνδέονται με τη βιογραφία της ποιήτριας: τους αδελφούς της, Χάραξο και Λάριχο.
Τι περιέχει το «Ποίημα των Αδελφών»
Το ποίημα σώζεται σε πέντε πλήρεις σαπφικές στροφές, δηλαδή 20 στίχους. Η αρχή του δεν διασώζεται ολόκληρη. Ωστόσο, από άλλο παπυρικό εύρημα, το P.Oxy. 2289, έχουν εντοπιστεί ίχνη της αρχικής στροφής.
Οι μελετητές εκτιμούν ότι προηγούνταν τουλάχιστον μία επιπλέον στροφή και ενδεχομένως δύο, επομένως το αρχικό ποίημα ήταν πιθανότατα μεγαλύτερο από το τμήμα που έχει διασωθεί.
Στο κείμενο γίνεται αναφορά στον Χάραξο και στην αναμενόμενη επιστροφή του από ένα θαλάσσιο ταξίδι. Ο ομιλητής απαντά σε κάποιον που εκφράζει τη βεβαιότητα ότι εκείνος θα επιστρέψει με το πλοίο γεμάτο εμπορεύματα, επισημαίνοντας ότι η έκβαση του ταξιδιού βρίσκεται στα χέρια των θεών.
Παράλληλα, εκφράζεται η πρόθεση να γίνει προσευχή στην Ήρα για την ασφαλή επιστροφή του.
Στη συνέχεια, το ποίημα στρέφεται στον Λάριχο. Ο ομιλητής εκφράζει την ελπίδα ότι θα μεγαλώσει, θα ωριμάσει και θα αναλάβει τις ευθύνες του, συμβάλλοντας στην ανακούφιση της οικογένειας από τις δυσκολίες της.
Στον ίδιο πάπυρο ακολουθεί το λεγόμενο «Ποίημα της Κύπριδος», ένα άλλο έργο που απευθύνεται στην Αφροδίτη με την προσωνυμία Κύπρις και συνδέεται με το σωζόμενο απόσπασμα 26 της Σαπφούς.
Ο Χάραξος και ο Λάριχος στις αρχαίες πηγές
Η ιστορία των δύο αδελφών δεν είναι γνωστή μόνο από το νέο ποίημα. Σημαντικές πληροφορίες παρέχουν και αρχαίοι συγγραφείς.
Ο Ηρόδοτος αποτελεί την αρχαιότερη σωζόμενη πηγή για τον Χάραξο. Στο δεύτερο βιβλίο των «Ιστοριών» του αναφέρει ότι ταξίδεψε στην Αίγυπτο και ξόδεψε μεγάλο χρηματικό ποσό για να εξαγοράσει την ελευθερία της εταίρας Ροδώπης, η οποία βρισκόταν εκεί ως δούλη.
Ο ιστορικός σημειώνει επίσης ότι η Σαπφώ επέκρινε τον αδελφό της για τη συγκεκριμένη υπόθεση μέσα από ένα ποίημά της.
Η Ροδώπη συνδέεται σε μεταγενέστερες αρχαίες πηγές με την εταίρα Δωρίχα, αν και η ταύτιση των δύο γυναικών αποτελεί ζήτημα που έχει απασχολήσει τους μελετητές.
Για τον Λάριχο, πληροφορίες παρέχει ο Αθήναιος στους «Δειπνοσοφιστές». Αναφέρει ότι η Σαπφώ τον επαινούσε επειδή εργαζόταν ως οινοχόος στο πρυτανείο της Μυτιλήνης.
Παρά τις πληροφορίες αυτές, δεν είναι γνωστό με βεβαιότητα σε ποιο πρόσωπο απευθύνεται ο ομιλητής του «Ποιήματος των Αδελφών». Έχουν προταθεί διάφορες εκδοχές, μεταξύ των οποίων η μητέρα της Σαπφούς, ο πατέρας της, κάποιος άλλος συγγενής, η Ροδώπη ή η Δωρίχα, αλλά και πρόσωπα από το οικογενειακό και κοινωνικό της περιβάλλον.
Η ηλικία και η χρονολόγηση του παπύρου
Ο πάπυρος που περιέχει το «Ποίημα των Αδελφών» τοποθετείται στη ρωμαϊκή περίοδο. Σύμφωνα με δημοσίευμα του Live Science το 2015, εξέταση με άνθρακα-14 σε τμήμα του υλικού έδωσε χρονολόγηση περίπου στο 201 μ.Χ.
Η γραφή του χειρογράφου έχει επίσης εξεταστεί παλαιογραφικά και θεωρείται συμβατή με τον 3ο αιώνα μ.Χ.
Το εύρημα προκάλεσε μεγάλο ενδιαφέρον στη διεθνή επιστημονική κοινότητα, καθώς προσέθεσε νέο υλικό στη μελέτη της αρχαίας ελληνικής λυρικής ποίησης και βοήθησε τους ερευνητές να κατανοήσουν καλύτερα τη θεματολογία της Σαπφούς.
Η διαμάχη για την προέλευση του παπύρου
Πίσω από την ανακάλυψη, ωστόσο, υπήρχε ένα σημαντικό ερώτημα: από πού προήλθε ο πάπυρος και με ποιον τρόπο έφτασε στην ιδιωτική συλλογή στην οποία εντοπίστηκε;
Η αρχική εκδοχή που παρουσίασε ο Ντιρκ Όμπινκ υποστήριζε ότι το χειρόγραφο προερχόταν από αρχαίο αιγυπτιακό χαρτόνιο (cartonnage), ένα υλικό από συγκολλημένα στρώματα παπύρου που χρησιμοποιούνταν, μεταξύ άλλων, στην κατασκευή ταφικών αντικειμένων.
Σύμφωνα με την αφήγηση αυτή, το υλικό είχε προηγουμένως βρεθεί σε παλαιότερη αμερικανική συλλογή και είχε αποκτηθεί νόμιμα μέσω δημοπρασίας του οίκου Christie’s στο Λονδίνο το 2011. Ένας ανώνυμος συλλέκτης είχε στη συνέχεια αποκαλύψει τα κείμενα, διαχωρίζοντας τα στρώματα του παπύρου.
Η συγκεκριμένη εκδοχή αμφισβητήθηκε από ερευνητές και δημοσιογράφους, οι οποίοι έθεσαν ερωτήματα για την τεκμηρίωση της προέλευσης και τη νομιμότητα της απόκτησης.
Το ζήτημα περιπλέχθηκε όταν διαπιστώθηκε ότι θραύσματα του ίδιου χειρογράφου βρίσκονταν στη συλλογή Green, η οποία συνδέεται με το Museum of the Bible στην Ουάσιγκτον.
Η οικογένεια Green είχε αποκτήσει τα συγκεκριμένα θραύσματα το 2012 από Τούρκο έμπορο αρχαιοτήτων, χωρίς επαρκή έγγραφα που να τεκμηριώνουν τη νόμιμη προέλευσή τους. Τα θραύσματα επιστράφηκαν τελικά στην Αίγυπτο, μαζί με χιλιάδες άλλα αρχαία χειρόγραφα και αντικείμενα.
Το 2021, ο εκδοτικός οίκος Brill ανακοίνωσε την ανάκληση του κεφαλαίου του Όμπινκ «Ten Poems of Sappho: Provenance, Authenticity, and Text of the New Sappho Papyri», το οποίο περιλαμβανόταν στον επιστημονικό τόμο «The Newest Sappho».
Οι επιμελητές της έκδοσης, Άντον Μπιρλ και Αντρέ Λαρντινουά, εξήγησαν ότι είχαν προκύψει σοβαρές αμφιβολίες για την προέλευση των παπύρων.
Ιδιαίτερη σημασία είχε η διαπίστωση του Σάιμον Μπάρις το 2017 ότι ένα θραύσμα από τη συλλογή Green συνδεόταν φυσικά με τον κύριο πάπυρο που περιείχε το «Ποίημα των Αδελφών». Το στοιχείο αυτό ενίσχυσε την υπόθεση ότι τα δύο σύνολα θραυσμάτων προέρχονταν από το ίδιο αρχαίο χειρόγραφο.
Οι επιμελητές διευκρίνισαν ότι η ανάκληση αφορούσε το κεφάλαιο που παρουσίαζε την προέλευση και την τεκμηρίωση των νέων παπύρων. Δεν υποστήριξαν ότι είχε αποδειχθεί πως τα ποιήματα ήταν πλαστά. Αντιθέτως, ανέφεραν ότι δεν είχαν δει στοιχεία που να αποδεικνύουν πως τα κείμενα δεν ήταν αυθεντικά.
Είναι αυθεντικό το «Ποίημα των Αδελφών»;
Η απόδοση του ποιήματος στη Σαπφώ βασίζεται σε στοιχεία όπως η αιολική διάλεκτος, το σαπφικό μέτρο, η γλώσσα και οι αναφορές στον Χάραξο και τον Λάριχο, ονόματα που συνδέονται με την ποιήτρια στις αρχαίες πηγές.
Ωστόσο, η προβληματική προέλευση του χειρογράφου και η αδυναμία πρόσβασης των ερευνητών στον κύριο πάπυρο δεν επιτρέπουν να θεωρείται κάθε ζήτημα οριστικά λυμένο.
Έχει επίσης διατυπωθεί η θεωρητική πιθανότητα το κείμενο να αποτελεί αρχαία μίμηση του ύφους της Σαπφούς, χωρίς όμως να έχει αποδειχθεί κάτι τέτοιο.
Το βασικό πρόβλημα παραμένει ότι ο κύριος πάπυρος, στον οποίο στηρίζεται η γνώση μας για το «Ποίημα των Αδελφών» και το «Ποίημα της Κύπριδος», βρίσκεται σε άγνωστη ιδιωτική συλλογή και δεν είναι διαθέσιμος για ανεξάρτητη εξέταση.
Έτσι, ένα από τα σημαντικότερα ευρήματα της σύγχρονης μελέτης της αρχαίας ελληνικής ποίησης εξακολουθεί να συνοδεύεται από ένα μεγάλο μυστήριο: όχι μόνο για την ερμηνεία του, αλλά και για την ιστορία του ίδιου του χειρογράφου.
