Η διεθνολόγος, δικηγόρος και διδάκτωρ Διεθνών Ευρωπαϊκών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πειραιά, Ασπασία Αλιγιζάκη, ανέλυσε σήμερα στη «Ναυτεμπορική» την κλιμάκωση στις ελληνοτουρκικές σχέσεις, τον τρόπο με τον οποίο η Άγκυρα μετατρέπει τη ρητορική σε πράξη και θεσμό, καθώς και τις απαντήσεις που οφείλει να δώσει η Αθήνα.
Ό,τι βλέπουμε σήμερα έχει αρχίσει να χτίζεται εδώ και πάρα πολύ καιρό. Η Τουρκία δεν επαναλαμβάνει απλώς τις πάγιες θέσεις της. «Πλέον την κάνει πράξη, την κανονικοποιεί και εσωτερικά την θεσμοποιεί». Αυτό καθιστά πολύ πιο δύσκολη την αποφυγή μιας κλιμάκωσης στις σχέσεις. Η κλιμάκωση, τόνισε, δεν σημαίνει απαραίτητα ένα επεισόδιο στο Αιγαίο. Υπάρχει, όμως, σοβαρός κίνδυνος που πηγάζει από βαθύτερα επίπεδα.
Ο κίνδυνος ξεκινά από την εκπαίδευση και τη διαμόρφωση της νέας γενιάς. Η τουρκική νεολαία, οι αξιωματικοί και οι διοικητικές ελίτ μορφώνονται πλέον με βάση το αφήγημα της «Γαλάζιας Πατρίδας», το οποίο έχει μπει στα σχολικά βιβλία. Παράλληλα, αυτό αρχίζει σποραδικά να γίνεται και εσωτερικός νόμος. «Καταλαβαίνετε ότι υπάρχει σοβαρός κίνδυνος κάποιος από όλους αυτούς να τον εφαρμόσει στην πράξη, ακόμη και αν δεν υπάρχει εντολή. Γιατί απλά θα το θεωρεί αυτονόητο εθνικά. Από εκεί πηγάζει ο κίνδυνος». Αν η «Γαλάζια Πατρίδα» γίνει νομοσχέδιο και στη συνέχεια νόμος, τα πράγματα θα δυσκολέψουν ακόμη περισσότερο.
Πώς πλάθεται η εθνική ταυτότητα. Εκτός από τα κοινά χαρακτηριστικά ενός έθνους (ομόθρησκο, ομόγλωσσο, ομοεθνές με την έννοια της καταγωγής), βασικό στοιχείο είναι η ιστορία. Μέσα από την ιστορία και την παιδεία «σου διδάσκουν ότι αυτά είναι δικά μας». Έτσι, η νεολαία που έρχεται το θεωρεί αυτονόητο. Οι επόμενες τουρκικές κυβερνήσεις, ακόμη και μετά την αποχώρηση του Ερντογάν, δύσκολα θα αλλάξουν νόμους ή προεδρικά διατάγματα που αφορούν εθνικά πάρκα ή τη «Γαλάζια Πατρίδα». Ο κίνδυνος παραμένει ορατός.
Η στρατηγική της «εμένουσας αντίρρησης» στα θαλάσσια και ενεργειακά ζητήματα. Η Τουρκία ακολουθεί εδώ και πολύ καιρό αυτή τη στρατηγική, επειδή καταλαβαίνει ότι ό,τι γίνεται αποδεκτό σιωπηρά και δεν συναντά αντιρρήσεις «νομικά μπαίνει σε ένα φάκελο και μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως κεκτημένο». Σε οτιδήποτε κάνει η Ελλάδα σύμφωνα με το Διεθνές Δίκαιο, αλλά η Άγκυρα θεωρεί ότι έρχεται σε ρήξη με τα δικά της συμφέροντα, το αμφισβητεί για να φτιάχνει φάκελο που θα χρησιμοποιήσει στο μέλλον, όταν βρεθεί στην κατάλληλη θέση. «Δεν είναι σίγουρο ότι επιδιώκει ένα επεισόδιο. Το σίγουρο είναι όμως… ότι δεν σκοπεύει να μείνει εκτός από τα ενεργειακά σχέδια τα οποία χτίζονται στην περιοχή μας και στη γειτονιά μας».
Γιατί η ενέργεια είναι το κλειδί. Λόγω της κρίσης στα Στενά του Ορμούζ, ο ενεργειακός χάρτης αλλάζει και η Ανατολική Μεσόγειος θα γίνει πάρα πολύ σημαντική. Η Τουρκία είναι ήδη σημαντικός ενεργειακός κόμβος. Δύο από τους πιο σημαντικούς αγωγούς φυσικού αερίου που τροφοδοτούν την Ευρώπη περνούν από το έδαφός της: ο ένας μέσω Μαύρης Θάλασσας με ρωσικό αέριο και ο ΤΑΝΑΠ/ΤΑΡ με αζέρικο αέριο από την Κασπία. Θεωρεί ότι αν η Ελλάδα γίνει ενεργειακός κόμβος, θα την απειλήσει γεωπολιτικά, γιατί «ζούμε σε μία εποχή όπου η ενέργεια είναι το παν. Χωρίς ενέργεια δεν μπορείς να κάνεις τίποτα».
Βήμα-βήμα η θεσμοποίηση. Τα θαλάσσια πάρκα δεν προέκυψαν χθες. Εκτός από τους χάρτες που ήρθαν τον Απρίλιο του 2025 και την κοινοποίηση για την οποία η Ελλάδα έστειλε ρηματική διακοίνωση στον ΟΗΕ, στις αρχές του 2026 η Τουρκία προσχώρησε στη συμφωνία για τη βιοποικιλότητα στην ανοιχτή θάλασσα (στην οποία μέλη είναι και η Ελλάδα, η Κύπρος και η Ευρωπαϊκή Ένωση). Προσχώρησε με δήλωση ότι θεωρεί την ανοιχτή θάλασσα ότι αρχίζει μετά τα 200 ναυτικά μίλια. Δηλαδή, χωρίς να έχει κηρύξει ΑΟΖ, δηλώνει ότι θεωρεί εθνική της επικράτεια ό,τι βρίσκεται μέχρι τα 200 ν.μ. Η συμφωνία δεν επιτρέπει επιφυλάξεις, αλλά η Τουρκία έκανε δήλωση. Η Ελλάδα πρέπει να κάνει ένσταση άμεσα.
Τι πρέπει να κάνει η Ελλάδα. Η Τουρκία αντιδρά σε ό,τι κάνουμε εμείς, γιατί ξέρει ότι αν δεν αντιδράσει σημαίνει σιωπηρή αποδοχή. «Το ίδιο πρέπει να κάνουμε κι εμείς. Καθημερινά, ό,τι βγάζει, διεθνώς να το αρνούμαστε. Διεθνώς να το καταγγέλλουμε. Διεθνώς μας ακούν ως Έλληνες. Σε όλα τα θεσμικά όργανα… Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών. Ευρωπαϊκή Ένωση. Στους εταίρους μας. Διαβήματα προς την ίδια την Τουρκία. Καθημερινά να είναι υπό τη στενή παρακολούθηση η τουρκική ηγεσία».
Παράλληλα, απαιτείται επιχειρησιακή ετοιμότητα. Το Δίκαιο της Θάλασσας δεν είναι μόνο διεθνές δίκαιο· είναι εθνικός νόμος με υπερνομοθετική ισχύ. «Αν η Τουρκία προσπαθήσει… να παραβιάσει τον δικό μας εθνικό νόμο… Όποιος παραβιάσει λοιπόν το δίκαιό μας… πρέπει να συλληφθεί». Στο πλαίσιο του Δικαίου της Θάλασσας η Ελλάδα μπορεί και πρέπει να προχωρήσει σε κήρυξη ΑΟΖ και οριοθετήσεις. «Δεν σημαίνει ήρεμα νερά και διπλωματία ο αυτοπεριορισμός μας. Δεν αυτοπεριοριζόμαστε. Γιατί η υποχώρηση δυστυχώς δεν είναι καλός σύμβουλος».
Η Ευρώπη λειτουργεί κατευναστικά. Αυτό, στη διεθνολογική θεωρία, θεωρείται ότι οδηγεί με μαθηματική ακρίβεια στον πόλεμο. Έτσι ξεκίνησε ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος.
Η στρατηγική της Τουρκίας: να γίνει απαραίτητη και αναντικατάστατη. Δεν θέλει απλώς να γίνει ισχυρή. Θέλει να μην μπορεί να την παρακάμψει κανείς, επειδή απλώς την χρειάζεται. Οι γεωπολιτικές συγκυρίες την ευνοούν: συνορεύει άμεσα με τα δύο θέατρα πολέμου που ενδιαφέρουν τους ισχυρούς. Δημιουργεί αστάθεια όπου μπορεί, ακριβώς για να παραμένει απαραίτητη, μεγαλώνει το διπλωματικό και γεωπολιτικό της κεφάλαιο και μετά το εξαργυρώνει στο Αιγαίο. Χρησιμοποιεί επίσης το προσφυγικό ως εργαλείο πίεσης, έχοντας τον μεγαλύτερο αριθμό προσφύγων.
Παράδειγμα της ικανότητάς της να αρπάζει ευκαιρίες: όταν η Ευρωπαϊκή Ένωση έβαλε κυρώσεις στο South Stream, η Τουρκία έτρεξε μέσω lobbying και δημιούργησε τον TurkStream, εξυπηρετώντας τους Ρώσους και τροφοδοτώντας την Ευρώπη.
Η Ελλάδα πρέπει να γίνει και αυτή χρήσιμη. Ισχύς σήμερα έχουν όχι μόνο τα μεγάλα κράτη με στρατιωτική δύναμη, αλλά «αυτός ο οποίος έχει δέσει τα συμφέροντά του, την ασφάλειά του με τα συμφέροντα των ισχυρών. Δηλαδή, αυτός ο οποίος έχει κάνει τους ισχυρούς να θεωρούν ότι η ασφάλεια και η σταθερότητά του είναι πάρα πολύ σημαντική για τα συμφέροντά τους ώστε να την υπερασπιστεί