Σε μια εποχή όπου τα social media και οι πλατφόρμες streaming μας “σερβίρουν” περιεχόμενο βασισμένο στις προηγούμενες επιλογές μας, μια νέα μελέτη αποκαλύπτει μια ανησυχη πλευρά: Οι προσωποποιημένοι αλγόριθμοι δεν μας βοηθούν μόνο να “κολλάμε” ώρες μπροστά στην οθόνη, αλλά μπορούν να στρεβλώσουν ριζικά τον τρόπο που μαθαίνουμε και πιστεύουμε ότι ξέρουμε. Ακόμα και αν ξεκινάμε από το απόλυτο μηδέν γνώσεων σε ένα θέμα, αυτοί οι ψηφιακοί “οδηγοί” μας σπρώχνουν σε στενά τούνελ πληροφοριών, οδηγώντας σε λανθασμένες απαντήσεις –και, το χειρότερο, σε υπερβολική αυτοπεποίθηση για αυτές. Η έρευνα, που δημοσιεύτηκε στις 25 Νοεμβρίου 2025 στο έγκριτο περιοδικό Journal of Experimental Psychology: General, προέρχεται από το Πανεπιστήμιο του Οχάιο και ήδη προκαλεί συζητήσεις για τις επιπτώσεις στην εκπαίδευση, την πολιτική και την καθημερινή μας αντίληψη της πραγματικότητας.
Φανταστείτε να μαθαίνετε για πρώτη φορά για τον κινηματογράφο μιας άγνωστης χώρας. Ανοίγετε μια πλατφόρμα streaming, και ο αλγόριθμος σας προτείνει ένα θρίλερ δράσης. Σας αρέσει, και ξαφνικά η ροή γεμίζει με παρόμοια φιλμ. Στο τέλος, νομίζετε ότι ξέρετε “όλα” για τον σινεμά εκεί –ενώ στην πραγματικότητα έχετε δει μόνο ένα είδος, αγνοώντας δράματα, ντοκιμαντέρ ή κωμωδίες που θα σας έδιναν πλήρη εικόνα. Αυτό ακριβώς το σενάριο –σε απλή μορφή– εξερεύνησε η μελέτη, δείχνοντας πώς οι αλγόριθμοι δημιουργούν “φίλτρα” που περιορίζουν την εξερεύνηση και ενισχύουν στερεότυπα ή λάθη.
Η έρευνα, που οδήγησε ο Giwon Bahg ως μέρος της διδακτορικής του διατριβής στην ψυχολογία του Ohio State (και τώρα μεταδιδακτορικός ερευνητής στο Penn State), περιλάμβανε πειραματισμούς με συμμετέχοντες που δεν είχαν καμία προηγούμενη γνώση σε ένα τεχνητό “θέμα” –όπως κατηγορίες σχημάτων ή αντικειμένων. Οι εθελοντές χωρίστηκαν σε ομάδες: Μερικοί έβλεπαν πληροφορίες τυχαία (χωρίς αλγόριθμο), ενώ άλλοι “καθοδηγούνταν” από έναν προσομοιωμένο αλγόριθμο που προωθούσε παρόμοιο περιεχόμενο βασισμένο στις αρχικές τους επιλογές. Τα αποτελέσματα; Οι “αλγοριθμο-οδηγούμενοι” εξερεύνησαν λιγότερο από το διαθέσιμο υλικό –μόνο ένα μικρό κομμάτι– και κατέληξαν σε εσφαλμένες απαντήσεις σε μεταγενέστερα τεστ. Και το πιο εκνευριστικό: Ήταν υπερβολικά σίγουροι για τα λάθη τους, νομίζοντας ότι είχαν “κατακτήσει” το θέμα.
“Οι άνθρωποι χάνουν πληροφορίες όταν ακολουθούν αλγόριθμο, αλλά πιστεύουν ότι αυτά που ξέρουν ισχύουν για ολόκληρο το περιβάλλον –ακόμα και για μέρη που δεν έχουν δει ποτέ”, εξηγεί ο συν-συγγραφέας Brandon Turner, καθηγητής ψυχολογίας στο Ohio State. Αυτό το “φαινόμενο Dunning-Kruger” σε ψηφιακή μορφή –όπου η άγνοια γίνεται αυτοπεποίθηση– εμφανίστηκε ακόμα και χωρίς προκαταλήψεις: Αρκούσε η αρχική, τυχαία επιλογή για να “κλειδώσει” ο αλγόριθμος σε στενό μονοπάτι. Συν-συγγραφέας ήταν και ο Vladimir Sloutsky, καθηγητής ψυχολογίας στο ίδιο πανεπιστήμιο.
Παραδοσιακά, οι έρευνες για αλγόριθμους εστίαζαν σε θέματα όπως η πολιτική, όπου οι άνθρωποι έχουν ήδη απόψεις. “Αλλά η δική μας δείχνει ότι ακόμα και από το μηδέν, δημιουργούνται προκαταλήψεις αμέσως, οδηγώντας σε στρεβλή άποψη της πραγματικότητας”, τονίζει ο Bahg. Σκεφτείτε τις επιπτώσεις: Σε εκπαίδευση, μαθητές που “μαθαίνουν” ιστορία μέσω TikTok μπορεί να πιστεύουν ότι ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος ήταν μόνο “ηρωικές μάχες” –αγνοώντας κοινωνικές και οικονομικές πλευρές. Στην πολιτική, νέοι χρήστες μπορεί να “στερεοτυπήσουν” ολόκληρα κόμματα βασισμένοι σε viral βίντεο. Και στην καθημερινότητα; Μια προκατάληψη για μια κουζίνα βασισμένη σε δύο συνταγές από Instagram.
Η μελέτη προειδοποιεί ότι αυτή η “παγίδα” δεν αφορά μόνο την εμπλοκή (engagement) –τον στόχο των πλατφορμών– αλλά την ίδια τη βάση της γνώσης μας. Οι ερευνητές προτείνουν λύσεις: Πλατφόρμες να προσθέτουν “ευρεία” προτάσεις, εκπαιδευτικοί να ενθαρρύνουν χειροκίνητη αναζήτηση, και εμείς να “σπάμε” τον κύκλο κάνοντας κλικ σε διαφορετικά. “Αν ένα παιδί μαθαίνει τον κόσμο μέσω αλγορίθμων που προωθούν κατανάλωση, τι θα γίνει;”, αναρωτιέται ο Turner.
Σε έναν κόσμο όπου η γνώση είναι “προσωποποιημένη”, η μελέτη αυτή είναι υπενθύμιση: Η αλήθεια δεν κρύβεται σε φυσαλίδες αλγορίθμων, αλλά στην ποικιλία. Ίσως είναι ώρα να “ξεφύγουμε” από τις προτάσεις –και να εμπλουτίσουμε πραγματικά τον εγκέφαλό μας.