Νομίζουμε ότι ξέρουμε τι είναι το γέλιο: ακούμε κάτι αστείο και γελάμε. Η επιστήμη, η ιστορία και οι αρχαίοι Έλληνες λένε κάτι πολύ πιο περίεργο.
1. Γελάμε σπάνια επειδή ακούσαμε αστείο
Ο νευροεπιστήμονας Robert Provine (Πανεπιστήμιο του Maryland) και οι φοιτητές του κατέγραψαν το γέλιο ανθρώπων σε καθημερινές συζητήσεις, σε καφετέριες και δημόσιους χώρους. Το αποτέλεσμα τον ξάφνιασε: μόνο το 10% με 20% των περιπτώσεων γέλιου ακολουθούσε κάτι που έμοιαζε με αστείο. Συνήθως το γέλιο έρχεται μετά από κοινότοπες φράσεις, όπως «Πού ήσουν;» ή «Χάρηκα κι εγώ που σε γνώρισα».
Το γέλιο λοιπόν είναι κυρίως κοινωνικό σήμα και λιγότερο αντίδραση στο χιούμορ. Ο ίδιος ο Provine το έθεσε έτσι: το γέλιο υπήρχε πολύ πριν υπάρξει το χιούμορ.
2. Εκείνος που μιλάει γελάει περισσότερο από εκείνον που ακούει
Θα περίμενε κανείς να γελάει το ακροατήριο. Κι όμως, σε μια συζήτηση οι ομιλητές έχουν 46% περισσότερες πιθανότητες να γελάσουν από τους ακροατές τους. Επιπλέον, γελάμε 30 φορές συχνότερα όταν είμαστε με άλλους παρά όταν είμαστε μόνοι.
3. Ο Αριστοτέλης έδωσε τον ορισμό του αστείου πριν από 2.300 χρόνια
Στην Ποιητική (1449a) ο Αριστοτέλης ορίζει το γελοίο ως «ἁμάρτημά τι καὶ αἶσχος ἀνώδυνον καὶ οὐ φθαρτικόν», δηλαδή ένα σφάλμα ή μια ασχήμια που δεν πονάει και δεν καταστρέφει.
Το εντυπωσιακό είναι ότι το 2010 οι ψυχολόγοι Peter McGraw και Caleb Warren δημοσίευσαν στο περιοδικό Psychological Science τη «Θεωρία της καλοήθους παραβίασης» (Benign Violation Theory). Σύμφωνα με αυτήν, κάτι μας φαίνεται αστείο όταν παραβιάζει έναν κανόνα, αλλά με τρόπο ακίνδυνο. Η σύγχρονη θεωρία ουσιαστικά επιβεβαιώνει τον Αριστοτέλη.
4. Οι Σπαρτιάτες είχαν άγαλμα του Γέλωτα
Η Σπάρτη μάς έχει μείνει ως πόλη αυστηρή και λιγομίλητη, όμως ο Πλούταρχος (Βίος Λυκούργου, 25), επικαλούμενος τον ιστορικό Σωσίβιο, γράφει ότι ο Λυκούργος αφιέρωσε μικρό άγαλμα του Γέλωτα. Ήθελε το αστείο να έχει θέση στα συμπόσια και στα συσσίτια, ως αντίβαρο στη σκληρή πειθαρχία.
5. Η αρχαιότερη ελληνική συλλογή ανεκδότων: ο «Φιλόγελως»
Η αρχαιότερη σωζόμενη συλλογή ανεκδότων είναι ελληνική και λέγεται «Φιλόγελως». Χρονολογείται γύρω στον 4ο αιώνα μ.Χ. και αποδίδεται στον Ιεροκλή και τον Φιλάγριο. Ο πιο συχνός ήρωάς της είναι ο «σχολαστικός», ο αφηρημένος λόγιος που έχει γνώσεις αλλά καθόλου κοινό νου. Σε ένα από τα ανέκδοτα, ο σχολαστικός θέλει να δει πώς φαίνεται όταν κοιμάται, γι’ αυτό στέκεται μπροστά στον καθρέφτη με κλειστά μάτια.
Το λακωνικό πνεύμα έχει και δική του ατάκα. Ο Πλούταρχος (Περὶ ἀδολεσχίας) αναφέρει ότι ένας φλύαρος κουρέας ρώτησε τον βασιλιά Αρχέλαο πώς θέλει να τον κουρέψει, κι εκείνος απάντησε: «Σιωπῶν».
6. Ο Αριστοτέλης έκανε λάθος: δεν γελάει μόνο ο άνθρωπος
Στο έργο Περὶ ζῴων μορίων ο Αριστοτέλης γράφει ότι μόνο ο άνθρωπος από τα ζώα γελάει. Η σύγχρονη έρευνα τον διαψεύδει. Οι χιμπατζήδες, οι γορίλες και οι ουρακοτάγκοι γελούν όταν παίζουν ή όταν τους γαργαλάνε, με ένα λαχάνιασμα που θυμίζει πριόνι. Από αυτό, κατά τον Provine, εξελίχθηκε το ανθρώπινο γέλιο.
Το ακόμη πιο απρόσμενο εύρημα αφορά τους αρουραίους. Στα τέλη της δεκαετίας του 1990 ο νευροεπιστήμονας Jaak Panksepp έδειξε ότι όταν τους γαργαλάμε βγάζουν υπερηχητικούς «τιτιβισμούς» στα 50 kHz, που το ανθρώπινο αυτί δεν τους ακούει. Οι αρουραίοι μάλιστα επιστρέφουν στο χέρι που τους γαργάλησε, σαν να ζητούν κι άλλο.
7. Γιατί δεν μπορούμε να γαργαλήσουμε τον εαυτό μας
Η νευροεπιστήμονας Sarah-Jayne Blakemore (University College London) έδειξε ότι η παρεγκεφαλίδα προβλέπει τις δικές μας κινήσεις και «αποσβήνει» την αίσθηση που προκαλούν. Όταν ο εγκέφαλος ξέρει από πριν τι θα νιώσει, δεν αιφνιδιάζεται, και χωρίς αιφνιδιασμό το γαργάλημα δεν λειτουργεί.
8. Όταν το γέλιο έγινε «επιδημία»
Τον Ιανουάριο του 1962, στην Τανγκανίκα (τη σημερινή Τανζανία), συνέβη ένα από τα πιο παράξενα γεγονότα του 20ού αιώνα. Η «επιδημία γέλιου» ξεκίνησε στις 30 Ιανουαρίου 1962, σε οικοτροφείο θηλέων που διηύθυνε ιεραποστολή, στο χωριό Κασάσα. Σύμφωνα με τις καταγραφές της εποχής, ξεκίνησε από τρία κορίτσια και εξαπλώθηκε σε 95 από τις 159 μαθήτριες.
Το σχολείο αναγκάστηκε να κλείσει στις 18 Μαρτίου 1962. Όταν άνοιξε ξανά στις 21 Μαΐου, προσβλήθηκαν άλλες 57 μαθήτριες. Όταν οι μαθήτριες γύρισαν στα χωριά τους, το φαινόμενο εξαπλώθηκε κι εκεί. Κατά τις εκτιμήσεις, επηρεάστηκαν έως και 1.000 άνθρωποι και 14 σχολεία έκλεισαν προσωρινά, ενώ το φαινόμενο έσβησε περίπου 18 μήνες μετά την έναρξή του.
Οι ειδικοί το αποδίδουν σε μαζική ψυχογενή διαταραχή, δηλαδή συλλογική αντίδραση σε έντονο άγχος. Τότε μόλις είχε αποκτήσει η χώρα την ανεξαρτησία της, και οι μαθήτριες είχαν αναφέρει ότι ένιωθαν πίεση. Πέρα από το γέλιο, εμφανίστηκαν και κλάματα, πανικός και λιποθυμίες.
Συμπέρασμα
Το γέλιο είναι αρχαιότερο από τη γλώσσα και το μοιραζόμαστε με τους πιθήκους, ακόμη και με τους αρουραίους. Χρησιμεύει λιγότερο για να δείξουμε ότι κάτι ήταν αστείο και περισσότερο για να πούμε στους άλλους «είμαστε μαζί, δεν υπάρχει κίνδυνος». Ίσως γι’ αυτό ο Λυκούργος, στην πιο αυστηρή πόλη της αρχαιότητας, αφιέρωσε άγαλμα στον Γέλωτα.

