Κάθε χρόνο, με την ανακοίνωση των βάσεων, ξανανοίγει η ίδια συζήτηση: να καταργηθούν οι Πανελλαδικές; Η ιστορία αυτής της συζήτησης είναι από μόνη της επιχείρημα. Όπως καταγράφει ο ιστορικός Κώστας Αγγελάκος, από το 1964 έως το 2014 όλα τα πολιτικά κόμματα τάχθηκαν κατά των εισαγωγικών εξετάσεων και πρότειναν την κατάργησή τους. Κανένα, ωστόσο, δεν προχώρησε στην οριστική κατάργησή τους. Τα συστήματα άλλαζαν κατά μέσο όρο κάθε οκτώ περίπου χρόνια, αλλά ένας βασικός πυρήνας παρέμενε: κοινά θέματα για όλους, ενιαία εξεταστική διαδικασία, ανώνυμα γραπτά και κεντρική κατάταξη. Αυτό δεν σημαίνει ότι το σύστημα δεν επιδέχεται βελτιώσεις. Δείχνει, όμως, πόσο δύσκολη είναι η εξεύρεση ενός εναλλακτικού μηχανισμού που να συνδυάζει αξιοπιστία και κοινωνική αποδοχή.
Από το χρηματοκιβώτιο στο ραδιόφωνο: πώς γεννήθηκε το «αδιάβλητο»
Η σύγχρονη ιστορία των εισαγωγικών εξετάσεων συνδέεται με τη μεταρρύθμιση Παπανούτσου–Παπανδρέου και το Νομοθετικό Διάταγμα 4379/1964, με το οποίο θεσπίστηκε το σύστημα του Ακαδημαϊκού Απολυτηρίου. Οι πρώτες κεντρικά οργανωμένες εισιτήριες εξετάσεις πραγματοποιήθηκαν το 1964.
Τον Σεπτέμβριο εκείνης της χρονιάς, ο πρωθυπουργός Γεώργιος Παπανδρέου φωτογραφήθηκε στην Εθνική Στατιστική Υπηρεσία κρατώντας την πρώτη εκτύπωση αποτελεσμάτων. Τα μόρια και τις προτιμήσεις περίπου 40.000 υποψηφίων επεξεργάστηκε ένας υπολογιστής IBM 1401, με μνήμη 41 KB και χώρο εγκατάστασης περίπου 200 τετραγωνικών μέτρων. Ο Τύπος τον αποκάλεσε «γιγάντιο ηλεκτρονικό εγκέφαλο».
Η διαδικασία επιλογής των θεμάτων είχε ιδιαίτερο συμβολισμό. Τα θέματα φυλάσσονταν σε σφραγισμένους φακέλους, ενώ εκείνα της Κεντρικής Επιτροπής φυλάσσονταν σε χρηματοκιβώτιο υποκαταστήματος της Εθνικής Τράπεζας. Οι φάκελοι μεταφέρονταν στο Υπουργείο Παιδείας, όπου πραγματοποιούνταν η κλήρωση από ειδική επιτροπή. Ο αριθμός του επιλεγμένου φακέλου ανακοινωνόταν μέσω ραδιοφώνου και στη συνέχεια οι εξεταστικές επιτροπές άνοιγαν τον αντίστοιχο φάκελο.
Σε μια κοινωνία κουρασμένη από το ρουσφέτι, το «μέσον» και τη δυσπιστία προς τη δημόσια διοίκηση, το μήνυμα ήταν σαφές: η πρόσβαση στην ανώτατη εκπαίδευση έπρεπε να βασίζεται σε κοινά κριτήρια και όχι στις προσωπικές γνωριμίες.
Τα συστήματα άλλαξαν πολλές φορές από τότε: οι Πανελλήνιες Εξετάσεις της δεκαετίας του 1980, οι Δέσμες με τον Ν. 1351/1983, το Ενιαίο Λύκειο με τον Ν. 2525/1997, η καθιέρωση της ονομασίας «Πανελλαδικές» από το 2000 και η Ελάχιστη Βάση Εισαγωγής με τον Ν. 4777/2021. Οι λεπτομέρειες και οι κανόνες εισαγωγής μεταβλήθηκαν σημαντικά. Η κεντρική ιδέα της κοινής εξέτασης και της ανώνυμης αξιολόγησης, όμως, διατηρήθηκε.
Πώς προστατεύεται σήμερα ένα γραπτό
Όποιος έχει συμμετάσχει στη διαδικασία βαθμολόγησης γνωρίζει ότι οι δικλίδες ασφαλείας δεν είναι απλώς μια θεωρητική διακήρυξη.
- Τα γραπτά ανακατεύονται τυχαία και διανέμονται σε φακέλους. Για τη σημερινή διαδικασία προβλέπεται η διακίνησή τους σε ομάδες γραπτών, ενώ η κατανομή γίνεται με τρόπο που αποτρέπει την ταυτοποίηση των υποψηφίων.
- Κάθε γραπτό βαθμολογείται ανεξάρτητα από δύο βαθμολογητές. Ο πρώτος χρησιμοποιεί κόκκινο στυλό και ο βαθμός του καλύπτεται με αδιαφανές αυτοκόλλητο. Ο δεύτερος χρησιμοποιεί πράσινο στυλό, χωρίς να γνωρίζει την πρώτη βαθμολογία.
- Αν η διαφορά των δύο βαθμών υπερβαίνει τις 12 μονάδες στην κλίμακα του 100, το γραπτό παραπέμπεται υποχρεωτικά σε τρίτο βαθμολογητή. Οι προηγούμενες βαθμολογίες δεν είναι ορατές κατά την αναβαθμολόγηση.
- Η βαθμολογία ελέγχεται πριν καταχωριστεί και οριστικοποιηθεί στο κεντρικό σύστημα.
Ο βαθμολογητής δεν γνωρίζει αν διορθώνει το γραπτό του παιδιού ενός υπουργού ή ενός εργάτη, ενός Αθηναίου ή ενός νησιώτη. Η ανωνυμία περιορίζει ουσιαστικά τη δυνατότητα προσωπικής εύνοιας κατά τη βαθμολόγηση. Αυτό δεν εξαλείφει όλες τις αδυναμίες του συστήματος, αποτελεί όμως σημαντική εγγύηση αξιοπιστίας.
Ο ανελκυστήρας που λειτούργησε
Το δεύτερο επιχείρημα είναι ιστορικό και κοινωνικό. Η επέκταση της πρόσβασης στην ανώτατη εκπαίδευση συνέπεσε με μια περίοδο μεγάλων αλλαγών στην ελληνική κοινωνία. Από το 1964 έως το 1970 οι υποψήφιοι για τα ΑΕΙ αυξήθηκαν από 27.600 σε 54.020. Για γενιές παιδιών αγροτών, εργατών και μικρομεσαίων οικογενειών, το πανεπιστημιακό πτυχίο αποτέλεσε έναν δρόμο προς μια διαφορετική επαγγελματική και κοινωνική πραγματικότητα από εκείνη των γονιών τους.
Η ύπαρξη κοινών εξετάσεων προσέφερε σε αυτούς τους νέους μια θεσμική δυνατότητα διεκδίκησης μιας θέσης στην τριτοβάθμια εκπαίδευση, ανεξάρτητα από το οικογενειακό τους όνομα ή τις προσωπικές τους γνωριμίες. Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι όλοι ξεκινούσαν από την ίδια αφετηρία.
Τα διεθνή στοιχεία προσφέρουν μια ενδιαφέρουσα εικόνα. Σύμφωνα με την ανάλυση του ΙΟΒΕ, η οποία βασίζεται στη διεθνή βάση δεδομένων για τη διαγενεακή κινητικότητα της Παγκόσμιας Τράπεζας, η πιθανότητα όσων γεννήθηκαν στην Ελλάδα τη δεκαετία του 1980 να αποκτήσουν υψηλότερο μορφωτικό επίπεδο από το υψηλότερο επίπεδο εκπαίδευσης των γονιών τους υπολογίζεται σε 70%. Με βάση αυτόν τον δείκτη απόλυτης εκπαιδευτικής κινητικότητας, η Ελλάδα κατατάσσεται 10η ανάμεσα σε 36 οικονομίες υψηλού εισοδήματος.
Το στοιχείο αυτό δείχνει ότι η εκπαιδευτική άνοδος μεταξύ γενεών υπήρξε σημαντική στην Ελλάδα. Δεν αποδεικνύει, ωστόσο, ότι οφείλεται αποκλειστικά στις Πανελλαδικές. Η διεύρυνση της εκπαίδευσης, η αύξηση των πανεπιστημιακών θέσεων και οι κοινωνικές αλλαγές συνέβαλαν επίσης σε αυτήν την εξέλιξη.
Οι αντιρρήσεις είναι σοβαρές, αλλά δεν απαντούν από μόνες τους στο πρόβλημα
Ένα έντιμο άρθρο γνώμης οφείλει να κοιτάξει κατάματα τις αντιρρήσεις.
Το φροντιστήριο. Οι οικογένειες ξοδεύουν σημαντικά ποσά για φροντιστήρια και ιδιαίτερα μαθήματα, ενώ τα παιδιά των περισσότερο μορφωμένων και οικονομικά ευκατάστατων οικογενειών έχουν συχνά πλεονέκτημα στην προετοιμασία τους.
Ο ΟΟΣΑ, στην έκθεση Education at a Glance 2017, κατέγραφε ότι το 76% των Ελλήνων ηλικίας 30–44 ετών που δεν είχαν γονέα με τριτοβάθμια εκπαίδευση δεν απέκτησε ούτε το ίδιο επίπεδο εκπαίδευσης. Η έκθεση επισήμαινε επίσης ότι το υψηλό κόστος της πρόσθετης προετοιμασίας και η ανάπτυξη της παραπαιδείας ενδέχεται να συμβάλλουν στην αναπαραγωγή των εκπαιδευτικών ανισοτήτων.
Αυτή η διαπίστωση δεν μπορεί να αγνοηθεί. Οι εξετάσεις δεν δημιουργούν από μόνες τους τις κοινωνικές ανισότητες, αλλά ούτε είναι αποκομμένες από αυτές. Το οικογενειακό εισόδημα, η ποιότητα του σχολείου, η πρόσβαση σε πρόσθετη προετοιμασία και το μορφωτικό περιβάλλον επηρεάζουν τις πιθανότητες επιτυχίας.
Ωστόσο, η κατάργηση των κοινών εξετάσεων δεν εγγυάται δικαιότερο σύστημα. Αν η επιλογή βασιζόταν σε συνεντεύξεις, συστατικές επιστολές, εξωσχολικές δραστηριότητες ή έναν σύνθετο φάκελο επιδόσεων, θα έπρεπε να διασφαλιστεί ότι αυτά τα κριτήρια δεν θα ευνοούσαν ακόμη περισσότερο όσους διαθέτουν οικονομικούς και κοινωνικούς πόρους.
Το φροντιστήριο αποτελεί σύμπτωμα ενός δημόσιου σχολείου που χρειάζεται ενίσχυση. Η αντιμετώπιση του προβλήματος απαιτεί καλύτερη δημόσια εκπαίδευση, ισχυρότερη υποστήριξη των μαθητών και περιορισμό των κοινωνικών διαφορών στην προετοιμασία τους.
Η αποστήθιση. Οι επικριτές έχουν δίκιο όταν επισημαίνουν ότι η ανάγκη για μετρήσιμες απαντήσεις μπορεί να ενισχύσει την αποστήθιση και να περιορίσει την ανάπτυξη της κριτικής σκέψης. Πρόκειται για υπαρκτό πρόβλημα, το οποίο συνδέεται με τη φύση των θεμάτων, την εξεταστέα ύλη και τις οδηγίες βαθμολόγησης. Τα θέματα μπορούν να σχεδιάζονται με μεγαλύτερη έμφαση στην κατανόηση, την ανάλυση, τη σύνθεση και την κριτική επεξεργασία, χωρίς να εγκαταλειφθεί η αρχή της κοινής και ανώνυμης εξέτασης.
Η βαθμολόγηση της Γλώσσας. Οι αποκλίσεις μεταξύ βαθμολογητών, ιδιαίτερα στα θέματα παραγωγής λόγου, αποτελούν αντικείμενο συζήτησης. Τον Ιούλιο του 2026 κατατέθηκε στη Βουλή ερώτηση με αίτημα τη μείωση του ορίου διαφοράς των 12 μονάδων για τη Νεοελληνική Γλώσσα στις 5 μονάδες. Η ερώτηση αποσύρθηκε, επομένως δεν οδήγησε σε αλλαγή του ισχύοντος πλαισίου.
Το ζήτημα, ωστόσο, παραμένει ουσιαστικό: η αξιοπιστία της βαθμολόγησης απαιτεί συνεχή επιμόρφωση των βαθμολογητών, σαφέστερα κριτήρια και συστηματικό έλεγχο των αποκλίσεων.
Το πραγματικό διακύβευμα
Οι Πανελλαδικές δεν είναι τέλειες και κανείς σοβαρός υπερασπιστής τους δεν μπορεί να ισχυριστεί ότι εξασφαλίζουν από μόνες τους ίσες ευκαιρίες για όλους. Ένα παιδί που έχει πρόσβαση σε ακριβά ιδιαίτερα μαθήματα δεν ξεκινά από την ίδια αφετηρία με ένα παιδί που στηρίζεται αποκλειστικά στο δημόσιο σχολείο.
Υπάρχει, όμως, μια σημαντική διαφορά ανάμεσα στις άνισες συνθήκες προετοιμασίας και στην ίδια την αξιολόγηση. Στις Πανελλαδικές, ο γιος του βουλευτή και η κόρη του ψαρά καλούνται να απαντήσουν στα ίδια θέματα, την ίδια ώρα, με ανώνυμο γραπτό και κοινά κριτήρια βαθμολόγησης. Το γραπτό τους αξιολογείται από δύο ανεξάρτητους βαθμολογητές και, όταν υπάρχει μεγάλη απόκλιση, από τρίτο.
Αυτό δεν καταργεί τις κοινωνικές ανισότητες. Περιορίζει, όμως, τη δυνατότητα να μετατραπούν οι προσωπικές γνωριμίες και η οικογενειακή επιρροή σε άμεσο κριτήριο εισαγωγής.
Σε μια χώρα με μακρά ιστορία πελατειακών σχέσεων και δυσπιστίας απέναντι στους θεσμούς, αυτή η εγγύηση δεν είναι λεπτομέρεια. Είναι ένα σημαντικό θεσμικό κεκτημένο.
Όποιος προτείνει την αντικατάσταση των Πανελλαδικών οφείλει να απαντήσει σε ένα απλό ερώτημα: με ποιον συγκεκριμένο τρόπο θα είναι το νέο σύστημα πιο διαφανές, πιο ελέγξιμο και δικαιότερο για το παιδί που δεν έχει κανέναν να το συστήσει;
Η απάντηση δεν μπορεί να είναι απλώς η κατάργηση των εξετάσεων. Χρειάζεται μια ολοκληρωμένη πρόταση που να αντιμετωπίζει τόσο τις αδυναμίες της σημερινής διαδικασίας όσο και τις κοινωνικές ανισότητες που προηγούνται αυτής.
Μέχρι να υπάρξει μια τέτοια πειστική εναλλακτική, η συζήτηση για τη διατήρηση των Πανελλαδικών δεν είναι απλώς αντιπαράθεση ανάμεσα στο παλιό και το νέο. Είναι συζήτηση για το πώς διασφαλίζεται ότι η πρόσβαση στην ανώτατη εκπαίδευση θα βασίζεται σε κανόνες που ισχύουν για όλους.
Άρθρο γνώμης