Καθώς το πετρέλαιο κινείται ξανά πάνω από τα 100 δολάρια το βαρέλι, η Ευρώπη μοιάζει να χωρίζεται σε δύο στρατόπεδα: χώρες που ανοίγουν αμέσως τη «βαλβίδα» της έμμεσης φορολογίας για να απορροφήσουν το σοκ, και χώρες που προτιμούν να περιμένουν, φοβούμενες τις δημοσιονομικές συνέπειες. Σε αρκετές χώρες, οι κυβερνήσεις δέχονται παράλληλα ισχυρή πολιτική πίεση για να περιορίσουν την επίπτωση των υψηλών τιμών στους καταναλωτές.
Βέλγιο και Κύπρος: οι πρωταθλητές της άμεσης παρέμβασης
Το Βέλγιο διατηρεί ήδη μειωμένο ΦΠΑ στην ενέργεια στο 6% από την 1η Απριλίου 2023. Στην ίδια λογική, η Κύπρος συνδυάζει διπλή παρέμβαση: μείωση του ειδικού φόρου κατανάλωσης κατά 8,33 λεπτά ανά λίτρο σε βενζίνη και πετρέλαιο κίνησης, παράταση του μέτρου έως τις 30 Νοεμβρίου 2026, και ταυτόχρονα μείωση του ΦΠΑ στο οικιακό ρεύμα στο 5% με ορίζοντα μέχρι τον Μάρτιο του 2027. Η Λευκωσία φαίνεται να έχει επιλέξει τη στρατηγική του «διπλού χτυπήματος»: φόρος κατανάλωσης και ΦΠΑ ταυτόχρονα, κάτι που λίγες άλλες πρωτεύουσες τολμούν λόγω κόστους.
Γερμανία: η πίεση μεγαλώνει και έρχεται προσωρινή φορολογική ελάφρυνση
Στη Γερμανία, όπου η βενζίνη έχει εκτιναχθεί σε ιστορικό υψηλό στα 2,30 ευρώ το λίτρο και το ντίζελ πλησιάζει τα 2,44 ευρώ, η κυβέρνηση του καγκελαρίου Φρίντριχ Μερτς αποφάσισε μείωση του ενεργειακού φόρου στη βενζίνη και στο ντίζελ κατά 14 λεπτά το λίτρο, η οποία μαζί με την επίδραση του ΦΠΑ αντιστοιχεί σε περίπου 17 λεπτά ανά λίτρο. Το μέτρο προβλέπεται να ισχύσει από την 1η Οκτωβρίου έως το τέλος του 2026, με συνολικό δημοσιονομικό κόστος περίπου 2,5 δισ. ευρώ.
Ιταλία: η «μικρή» αλλά συνεχής ελάφρυνση
Η κυβέρνηση Μελόνι επέλεξε διαφορετική τακτική: αντί για μεγάλη μείωση συντελεστή, παρατείνει τις υπάρχουσες φορολογικές ελαφρύνσεις και μειώνει προσωρινά τον φόρο στο πετρέλαιο κίνησης κατά 12,2 λεπτά το λίτρο έως τις 25 Σεπτεμβρίου, πριν μειωθεί στα 6,1 λεπτά έως τις 5 Οκτωβρίου. Είναι η στρατηγική της «σταγόνας», όχι του πλημμυρίσματος — μικρότερο δημοσιονομικό κόστος, αλλά και μικρότερη ανακούφιση για τον καταναλωτή.
Ισπανία: το προειδοποιητικό παράδειγμα
Η Μαδρίτη έχει επιλέξει προσωρινές φορολογικές ελαφρύνσεις στα καύσιμα. Συγκεκριμένα, ο φόρος υδρογονανθράκων μειώθηκε κατά 15 λεπτά το λίτρο τον Ιούλιο, κατά 10 λεπτά τον Αύγουστο και κατά 5 λεπτά τον Σεπτέμβριο του 2026, περιορίζοντας σταδιακά την ελάφρυνση. Το ισπανικό παράδειγμα δείχνει το δίλημμα που αντιμετωπίζουν όλες οι κυβερνήσεις: οι οριζόντιες μειώσεις ανακουφίζουν βραχυπρόθεσμα, αλλά έχουν δημοσιονομικό κόστος αν η κρίση παραταθεί, όπως συμβαίνει τώρα με τη ναυσιπλοΐα στα Στενά του Oρμούζ να παραμένει δραματικά περιορισμένη.
Ηνωμένο Βασίλειο: το πιο τολμηρό μέτρο του χειμώνα
Το Λονδίνο ετοιμάζεται να κάνει κάτι που ελάχιστες χώρες τολμούν: από την 1η Οκτωβρίου μηδενίζει τον ΦΠΑ στην οικιακή ηλεκτρική ενέργεια, με εκτιμώμενο όφελος περίπου 45 λίρες ετησίως ανά νοικοκυριό, ενώ περίπου 6 εκατομμύρια νοικοκυριά θα λάβουν επιπλέον έκπτωση 150 λιρών τον χειμώνα 2026-2027.
Κροατία, Σλοβενία, Σλοβακία, Εσθονία, Λιθουανία: η «σιωπηλή» ομάδα
Χωρίς τους τίτλους πρώτης σελίδας, αρκετές μικρότερες χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης έχουν επίσης προχωρήσει σε στοχευμένες παρεμβάσεις: η Κροατία διατηρεί μειωμένο ΦΠΑ 5% στο φυσικό αέριο έως τον Μάρτιο του 2027, η Σλοβενία μηδένισε προσωρινά ορισμένες ενεργειακές και περιβαλλοντικές επιβαρύνσεις στα καύσιμα, η Εσθονία ακύρωσε προγραμματισμένη αύξηση των ειδικών φόρων στα ενεργειακά προϊόντα, ενώ η Λιθουανία μείωσε προσωρινά τον ειδικό φόρο κατανάλωσης στο ντίζελ. Η Σλοβακία, από την πλευρά της, έλαβε έκτακτα μέτρα για την αγορά καυσίμων και την αντιμετώπιση της πετρελαϊκής κρίσης.
Η αντεπίθεση: φόρος στα υπερκέρδη αντί για μειώσεις
Ενδιαφέρον είναι ότι, ενώ κάποιες χώρες κόβουν φόρους, έξι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις έχουν ζητήσει να ανοίξει ευρωπαϊκή συζήτηση για τη φορολόγηση των υπερκερδών των ενεργειακών ομίλων. Η Πορτογαλία έχει προωθήσει πρόταση για έκτακτη εισφορά 33% στα υπερκέρδη των διυλιστηρίων, ενώ το θέμα βρίσκεται στο τραπέζι της συζήτησης των Ευρωπαίων υπουργών Οικονομικών. Πρόκειται ουσιαστικά για δύο διαφορετικές φιλοσοφίες αντιμετώπισης της ίδιας κρίσης: μείωση φόρων στον καταναλωτή έναντι φορολόγησης των κερδοφόρων εταιρειών.
Και η Ελλάδα;
Στην Αθήνα, η συζήτηση παραμένει ανοιχτή αλλά χωρίς οριστική απόφαση. Η μείωση του Ειδικού Φόρου Κατανάλωσης αποτελεί εθνική αρμοδιότητα, υπό την προϋπόθεση ότι τηρούνται τα ελάχιστα επίπεδα και οι κανόνες της ευρωπαϊκής νομοθεσίας. Η κυβέρνηση έχει ήδη κινηθεί με στοχευμένες επιδοτήσεις, μεταξύ άλλων με επιδότηση του πετρελαίου κίνησης κατά 10 λεπτά το λίτρο για τον Σεπτέμβριο, ενώ δεν έχει προχωρήσει σε οριζόντια μείωση του ΕΦΚ κατά το πρότυπο Βελγίου ή Κύπρου.
Το συμπέρασμα της ανάλυσης
Η Ευρώπη δεν αντιμετωπίζει την ενεργειακή κρίση με μία φωνή. Οι κυβερνήσεις ακολουθούν διαφορετικές δημοσιονομικές επιλογές, από μειώσεις φόρων και επιδοτήσεις έως φορολόγηση έκτακτων κερδών των ενεργειακών ομίλων. Ταυτόχρονα, αναδύεται μια δεύτερη τάση: αντί να μειώνουν φόρους, ορισμένες κυβερνήσεις προτιμούν να «χτυπήσουν» τα κέρδη των ενεργειακών ομίλων, μεταφέροντας το βάρος από τον καταναλωτή στις επιχειρήσεις. Με τη ναυσιπλοΐα στα Στενά του Oρμούζ να παραμένει δραματικά περιορισμένη και τις τιμές του πετρελαίου σε υψηλά επίπεδα, το ερώτημα δεν είναι πλέον αν θα υπάρξουν νέα μέτρα στήριξης στην Ευρώπη, αλλά ποιο μοντέλο θα κυριαρχήσει τελικά — αυτό της φοροελάφρυνσης ή αυτό της φορολόγησης των υπερκερδών.