Στις 29 Μαΐου 1453, λίγο μετά την αυγή, η Κωνσταντινούπολη έπεσε στα χέρια των Οθωμανών. Ο τελευταίος αυτοκράτορας της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, Κωνσταντίνος ΙΑ΄ Παλαιολόγος, σκοτώθηκε εκείνη την ημέρα. Κι όμως, παρά τις πολλές αφηγήσεις που κυκλοφόρησαν αργότερα, κανένας επιζών αυτόπτης μάρτυρας δεν άφησε αξιόπιστη, λεπτομερή μαρτυρία για τις τελευταίες στιγμές του.
Τι γνωρίζουμε με βεβαιότητα
Ο πιο αξιόπιστος σύγχρονος ιστορικός, ο Γεώργιος Σφραντζής, στενός φίλος και αυλικός του αυτοκράτορα, δηλώνει ξεκάθαρα στα απομνημονεύματά του ότι δεν ήταν δίπλα του την ώρα του θανάτου. Ο Σφραντζής βρισκόταν σε άλλο σημείο της πόλης, εκτελώντας εντολές. Γράφει απλά ότι ο αυτοκράτορας σκοτώθηκε κατά την τελική έφοδο, χωρίς να γνωρίζει τις λεπτομέρειες.
Άλλες σύγχρονες ή σχεδόν σύγχρονες πηγές (Νικόλαος Μπάρμπαρο, Λεονάρδος της Χίου, Κριτόβουλος, Δούκας) συμφωνούν ότι ο Κωνσταντίνος βρέθηκε στην περιοχή της Πύλης του Αγίου Ρωμανού (ή κοντά στο Πέμπτον), όπου οι Οθωμανοί είχαν ανοίξει ρήγμα στα τείχη. Οι περισσότερες αναφέρουν ότι πολέμησε μέχρι τέλους, αλλά καμία δεν προέρχεται από κάποιον που βρισκόταν δίπλα του τη στιγμή του θανάτου.
Οι διαφορετικές εκδοχές
Οι αφηγήσεις που σώζονται διαφέρουν σημαντικά:
- Ορισμένες λένε ότι ο αυτοκράτορας πέταξε τα αυτοκρατορικά διακριτικά για να μην αναγνωριστεί, πήρε σπαθί και ασπίδα και ρίχτηκε στη μάχη.
- Άλλες αναφέρουν ότι ζήτησε από τους δικούς του να τον σκοτώσουν για να μην πέσει ζωντανός στα χέρια των εχθρών, αλλά κανείς δεν τόλμησε.
- Κάποιες μεταγενέστερες πηγές περιγράφουν ηρωική μονομαχία ή ακόμα και αποκεφαλισμό.
Καμία από αυτές τις λεπτομέρειες δεν μπορεί να επιβεβαιωθεί με ασφάλεια. Όσοι βρίσκονταν κοντά του φαίνεται ότι σκοτώθηκαν μαζί του. Έτσι, δεν υπάρχει καταγεγραμμένος «τελευταίος άνθρωπος» που να τον είδε ζωντανό και να επέζησε για να το διηγηθεί.
Ο θρύλος και η ιστορική πραγματικότητα
Η απουσία ακριβούς μαρτυρίας συνέβαλε στη δημιουργία του θρύλου του «Μαρμαρωμένου Βασιλιά». Σύμφωνα με την παράδοση, ο Κωνσταντίνος δεν πέθανε πραγματικά, αλλά μεταμορφώθηκε σε μάρμαρο και κοιμάται, περιμένοντας την ημέρα που θα ξυπνήσει για να απελευθερώσει την Πόλη.
Η ιστορική έρευνα, ωστόσο, είναι πιο ψυχρή: ο αυτοκράτορας σκοτώθηκε στη μάχη. Το σώμα του πιθανότατα αναγνωρίστηκε αργότερα από τα αυτοκρατορικά υποδήματα με τους δικέφαλους αετούς, αν και και αυτό παραμένει αβέβαιο.
Συμπέρασμα
Δεν υπάρχει γνωστός «τελευταίος άνθρωπος» που είδε τον Κωνσταντίνο Παλαιολόγο ζωντανό και επέζησε για να το καταγράψει. Ο θάνατός του παραμένει τυλιγμένος σε ένα πέπλο αβεβαιότητας, γεγονός που ενίσχυσε τον θρύλο του. Αυτό που γνωρίζουμε με βεβαιότητα είναι ότι αρνήθηκε να εγκαταλείψει την πόλη και πολέμησε μέχρι το τέλος, δίπλα στους στρατιώτες του. Η τελευταία του πράξη δεν ήταν η φυγή, αλλά η αντίσταση.
