Όταν μιλάμε για πλούτο στην Αρχαία Ελλάδα, το μυαλό πηγαίνει συχνά στον Κροίσο, τον βασιλιά της Λυδίας — όμως εκείνος δεν ήταν Έλληνας. Ο πραγματικά πλουσιότερος Έλληνας της κλασικής εποχής προήλθε από την Αθήνα του 5ου αιώνα π.Χ., από μια οικογένεια που οι ίδιοι οι αρχαίοι συγγραφείς αποκαλούσαν κυριολεκτικά «την πλουσιότερη στην Ελλάδα».
Η οικογένεια που κυριαρχούσε στα ορυχεία του Λαυρίου
Πρόκειται για την οικογένεια των Κηρύκων, μια από τις πιο ισχυρές γενιές της αρχαίας Αθήνας, γνωστή και για τον ρόλο της στα Ελευσίνια Μυστήρια. Η πηγή του πλούτου τους ήταν κάτι πολύ συγκεκριμένο: η εκμετάλλευση δούλων που ενοικίαζαν στα κρατικά αργυρωρυχεία του Λαυρίου — τα ίδια ορυχεία που αργότερα χρηματοδότησαν την αθηναϊκή ναυτική δύναμη.
Σύμφωνα με τον ρήτορα Ανδοκίδη (στον λόγο «Περί Μυστηρίων», 130), ο Ιππόνικος, πατέρας του διάσημου Καλλία Β΄, αναφέρεται ρητά ως «ο πλουσιότερος άνθρωπος στην Ελλάδα». Ο πατέρας του Καλλία ήταν ο Ιππόνικος, ο οποίος αναφέρεται ως «ο πλουσιότερος άνθρωπος στην Ελλάδα». Το ίδιο επίθετο —«ο πλουσιότερος στην Ελλάδα»— αποδίδεται και στον εγγονό του, τον Ιππόνικο Γ΄ , ο οποίος ήταν γιος του Καλλία Β΄ και ήταν γνωστός ως «ο πλουσιότερος άνθρωπος στην Ελλάδα».
Ο θρύλος του χρυσού στη Μάχη του Μαραθώνα
Ξεχωριστό κεφάλαιο στην ιστορία της οικογένειας αποτελεί ο Καλλίας Β΄, ο οποίος πολέμησε στη Μάχη του Μαραθώνα το 490 π.Χ. φορώντας ιερατική στολή. Σύμφωνα με τον Πλούταρχο, μετά τη μάχη ένας εχθρικός στρατιώτης τον μπέρδεψε με βασιλιά και του έδειξε πού είχε κρύψει μεγάλη ποσότητα χρυσού σε ένα χαντάκι· ο Καλλίας φέρεται να σκότωσε τον άνδρα και να πήρε κρυφά τον θησαυρό. Όταν αργότερα διαδόθηκε η φήμη, κωμικοί ποιητές έδωσαν στην οικογένειά του το παρατσούκλι «Λακκόπλουτοι», δηλαδή «εμπλουτισμένοι από το χαντάκι».
Είναι σημαντικό να διευκρινιστεί: πρόκειται για μια ιστορία που διασώζεται από τον Πλούταρχο πολύ αργότερα και αντιμετωπίζεται από τους ιστορικούς ως ανέκδοτο/θρύλος, όχι ως τεκμηριωμένο ιστορικό γεγονός — ο πραγματικός πλούτος της οικογένειας προερχόταν, όπως προαναφέρθηκε, από τα ορυχεία.
Ο εγγονός που τα ξόδεψε όλα
Η κορύφωση —και η πτώση— της οικογενειακής περιουσίας συνδέεται με τον Καλλία Γ΄, εγγονό του Καλλία Β΄, ο οποίος κληρονόμησε την περιουσία το 424 π.Χ. Η οικογένειά του θεωρούνταν η πλουσιότερη στην Αθήνα και πιθανότατα σε ολόκληρη την Ελλάδα, με τον αρχηγό της να αποκαλείται απλώς «ο πλούσιος». Η μόνη άλλη οικογένεια που θα μπορούσε να συναγωνιστεί τον πλούτο τους ήταν οι τύραννοι των Συρακουσών.
Ο ίδιος όμως ο Καλλίας Γ΄ έμεινε στην ιστορία για το αντίθετο λόγο: θεωρείται διαβόητος για την σπατάλη και την ασωτία του, καταξοδεύοντας μέσα σε μία γενιά την περιουσία που χτίστηκε επί δεκαετίες. Ακόμη και ο κωμικός ποιητής Αριστοφάνης τον σατίριζε δημόσια για τον πλούτο του, όπως και ο ίδιος ο Σωκράτης τον αναφέρει στην «Απολογία» ως τον άνθρωπο που ξόδευε περισσότερα χρήματα σε σοφιστές απ’ όσα όλοι οι υπόλοιποι μαζί.
Τι λένε οι πηγές — και τι όχι
Αξίζει να τονιστεί ότι δεν σώζεται κανένα αξιόπιστο αριθμητικό στοιχείο για το ακριβές ύψος της περιουσίας τους σε σημερινούς όρους. Οι αρχαίοι συγγραφείς (Ανδοκίδης, Πλάτων, Πλούταρχος, Αριστοφάνης) μιλούν με ποιοτικούς χαρακτηρισμούς («πλουσιότερος στην Ελλάδα», «ο πλούσιος»), όχι με συγκεκριμένα ποσά. Οποιαδήποτε σύγχρονη «μετατροπή» σε σημερινά χρήματα που κυκλοφορεί στο διαδίκτυο είναι εικασία και όχι επιστημονικά τεκμηριωμένη εκτίμηση.
Το σίγουρο είναι ένα: για δύο γενιές, από τον Ιππόνικο Α΄ έως τον Ιππόνικο Γ΄, η οικογένεια των Κηρύκων έφερε επίσημα τον τίτλο του πλουσιότερου ανθρώπου της Ελλάδας, χάρη στον έλεγχο των ορυχείων αργύρου του Λαυρίου — του «πετρελαίου» της κλασικής Αθήνας.