Ο Οδυσσέας Ανδρούτσος υπήρξε μία από τις σημαντικότερες μορφές της Ελληνικής Επανάστασης του 1821. Η γενναιότητα, η στρατιωτική του ευφυΐα και η καθοριστική συμβολή του στον Αγώνα τον ανέδειξαν σε μία από τις εμβληματικές φυσιογνωμίες της Επανάστασης, με κορυφαία στιγμή τη νίκη στο Χάνι της Γραβιάς.
Γεννήθηκε το 1788 ή το 1790, με τις ιστορικές πηγές να διαφωνούν τόσο ως προς τη χρονολογία όσο και ως προς τον τόπο γέννησής του, καθώς αναφέρονται η Ιθάκη και η Πρέβεζα. Πατέρας του ήταν ο Ανδρέας Βερούσης, γνωστός ως Ανδρούτσος, και μητέρα του η Ακριβή Τσαρλαμπά.
Ο πατέρας του συμμετείχε στους αγώνες της εποχής και βρέθηκε αντιμέτωπος με τις βενετικές αρχές. Συνελήφθη, παραδόθηκε στους Οθωμανούς και εκτελέστηκε το 1797. Ο μικρός Οδυσσέας μεγάλωσε μακριά από τον πατέρα του, σε μια περίοδο έντονων πολιτικών και στρατιωτικών αναταράξεων.
Από νεαρή ηλικία συνδέθηκε με τον Λάμπρο Κατσώνη και αργότερα απέκτησε σημαντική στρατιωτική εμπειρία. Το 1818 μυήθηκε στη Φιλική Εταιρεία, ενώ το 1819 ανέλαβε το αρματολίκι της Ανατολικής Στερεάς Ελλάδας, αποκτώντας ισχυρή θέση στην περιοχή.
Η ιστορική μάχη στο Χάνι της Γραβιάς
Η πιο γνωστή στιγμή της στρατιωτικής του πορείας ήρθε τον Μάιο του 1821, στη μάχη στο Χάνι της Γραβιάς. Μετά την εξέγερση της Ανατολικής Στερεάς, οι οθωμανικές δυνάμεις υπό τον Ομέρ Βρυώνη κινήθηκαν προς την περιοχή, με στόχο να καταστείλουν την Επανάσταση.
Στις 8 Μαΐου 1821, ο Ανδρούτσος οχυρώθηκε στο χάνι μαζί με περίπου 120 άνδρες, ανάμεσά τους ο Κοσμάς Σουλιώτης και ο Ευστάθιος Κατσικογιάννης. Απέναντί τους βρισκόταν ένας πολύ μεγαλύτερος στρατός, που σύμφωνα με τις ιστορικές αναφορές αριθμούσε περίπου 8.000 πεζούς και 1.000 ιππείς.
Οι Οθωμανοί επιχείρησαν επανειλημμένα να καταλάβουν το χάνι, εξαπολύοντας επιθέσεις εναντίον των Ελλήνων. Οι υπερασπιστές, όμως, αντιστάθηκαν με αποφασιστικότητα, προκαλώντας σημαντικές απώλειες στις αντίπαλες δυνάμεις.
Όταν έπεσε η νύχτα, ο Ανδρούτσος οργάνωσε την έξοδο των ανδρών του. Τα ξημερώματα της 9ης Μαΐου, οι Έλληνες κατάφεραν να εγκαταλείψουν το χάνι, διασπώντας τον κλοιό των Οθωμανών. Η μάχη της Γραβιάς αποτέλεσε μία από τις πρώτες μεγάλες επιτυχίες της Επανάστασης στη Στερεά Ελλάδα και ενίσχυσε σημαντικά το ηθικό των επαναστατημένων Ελλήνων.
Οι ιστορικές αναφορές καταγράφουν σημαντικές οθωμανικές απώλειες, αν και οι αριθμοί διαφέρουν ανάλογα με την πηγή.
Η δράση του στην Ανατολική Στερεά Ελλάδα
Η στρατιωτική δράση του Ανδρούτσου συνεχίστηκε σε διάφορες περιοχές της Ρούμελης. Στις 16 Απριλίου 1822 έλαβε τον βαθμό του χιλιάρχου, ενώ το 1823 ανακηρύχθηκε προσωρινός αρχηγός των όπλων της Εύβοιας.
Σημαντική υπήρξε και η επιχείρησή του στην Κουπούρνα της Βοιωτίας, στις 7 Ιουλίου 1823, στο πλαίσιο των επιχειρήσεων εναντίον των οθωμανικών δυνάμεων.
Η στρατιωτική του παρουσία στην περιοχή υπήρξε καθοριστική κατά τα πρώτα χρόνια της Επανάστασης, καθώς γνώριζε καλά το ορεινό έδαφος και αξιοποιούσε τις δυνατότητές του για την αντιμετώπιση αριθμητικά υπέρτερων αντιπάλων.
Η αιχμαλωσία και ο θάνατός του
Το 1825, μέσα στις δύσκολες συνθήκες που επικρατούσαν στην επαναστατημένη Ελλάδα, ο Ανδρούτσος βρέθηκε αντιμέτωπος με τον Γιάννη Γκούρα, ο οποίος είχε αναλάβει την αρχηγία των ελληνικών δυνάμεων στην Ανατολική Ρούμελη.
Ο Νικόλαος Κριεζώτης μεσολάβησε για την παράδοσή του, με την υπόσχεση ότι θα του εξασφαλιζόταν η ελευθερία του. Ο Ανδρούτσος παραδόθηκε στις 7 Απριλίου 1825 και φυλακίστηκε στον Κουλέ, στην Ακρόπολη των Αθηνών.
Στις 5 Ιουνίου 1825, δολοφονήθηκε μέσα στη φυλακή από άνδρες που συνδέονταν με τον Γκούρα. Ανάμεσα στους δράστες αναφέρονται ο Ιωάννης Μαμούρης και ο Παπακώστας Τζαμάλας. Το σώμα του ρίχτηκε από την Ακρόπολη, ενώ ο θάνατός του παρουσιάστηκε ως αποτέλεσμα απόπειρας απόδρασης.
Ο θάνατός του στέρησε από την Επανάσταση έναν από τους πιο γνωστούς και ικανούς πολεμιστές της.
Η επιστροφή των οστών του στην Πρέβεζα
Η μνήμη του Οδυσσέα Ανδρούτσου παρέμεινε ζωντανή στις επόμενες γενιές. Τα οστά του μεταφέρθηκαν αρχικά στο Α΄ Νεκροταφείο Αθηνών, στις 21 Φεβρουαρίου 1865.
Στις 15 Ιουλίου 1967, με πρωτοβουλία του στρατηγού Θρασύβουλου Τσακαλώτου, τα οστά του μεταφέρθηκαν με πολεμικό πλοίο στην Πρέβεζα, όπου τοποθετήθηκαν σε κρύπτη στη βάση του ανδριάντα του, στην ομώνυμη πλατεία.
Ο Οδυσσέας Ανδρούτσος παραμένει μία από τις μεγάλες μορφές του 1821. Η αντίσταση στο Χάνι της Γραβιάς, η στρατιωτική του δράση στη Ρούμελη και η συμβολή του στον Αγώνα τον κατέταξαν ανάμεσα στους πρωταγωνιστές της Ελληνικής Επανάστασης, αφήνοντας ανεξίτηλο αποτύπωμα στην ιστορική μνήμη.

