Οκτώ χρόνια μετά την πρώτη τους μεγάλη αναμέτρηση, το ελληνικό πολιτικό σύστημα φαίνεται να επιστρέφει σε ένα σχήμα που πολλοί θεωρούσαν παρελθόν. Με τη Νέα Δημοκρατία να κινείται γύρω στο 25% με 30% στις δημοσκοπήσεις και το νέο σχήμα του Αλέξη Τσίπρα να καταγράφεται σταθερά δεύτερο —προσπερνώντας πλέον και το ΠΑΣΟΚ— το δίλημμα «Μητσοτάκης ή Τσίπρας» επανέρχεται στο προσκήνιο, αυτή τη φορά με ένα κατακερματισμένο κέντρο και μια Αριστερά που αναζητά ταυτότητα εκ νέου. Αξίζει να δει κανείς νηφάλια τι μπορεί να κερδίσει, αλλά και τι κινδυνεύει να χάσει, η ελληνική δημοκρατία από αυτή την επαναφορά.
Το επιχείρημα υπέρ: σαφήνεια και λογοδοσία
Οι υποστηρικτές της επιστροφής σε ένα δίπολο υποστηρίζουν πως ένα σαφές σχήμα δύο πόλων προσφέρει στον ψηφοφόρο κάτι πολύτιμο: την ευκρίνεια της επιλογής. Σε αντίθεση με τον πολυκερματισμό των τελευταίων ετών, όπου μικρά κόμματα διεκδικούσαν ρόλο ρυθμιστή χωρίς ξεκάθαρο κυβερνητικό σχέδιο, ένα δίπολο υποχρεώνει τους δύο βασικούς πρωταγωνιστές να παρουσιάσουν ολοκληρωμένες εναλλακτικές διακυβέρνησης. Αυτό, λένε, ενισχύει τη λογοδοσία: ο πολίτης ξέρει ποιον θα «τιμωρήσει» ή θα «ανταμείψει» με την ψήφο του, χωρίς τη θολούρα συνεργασιών που διαμορφώνονται μετεκλογικά.
Επιπλέον, ένα ισχυρό αντίπαλο δέος λειτουργεί ως πειθαρχικός μηχανισμός για την κυβέρνηση. Η ενδεχόμενη αναζωπύρωση μιας αξιόπιστης αντιπολίτευσης πιέζει την εξουσία να είναι πιο προσεκτική, πιο διαφανής, λιγότερο αλαζονική —ιδίως μετά από μια μακρά περίοδο όπου η Νέα Δημοκρατία κυβερνούσε χωρίς ουσιαστικό ανταγωνιστή.
Το επιχείρημα κατά: πόλωση και συρρίκνωση του πλουραλισμού
Από την άλλη πλευρά, οι επικριτές προειδοποιούν πως τα δίπολα στην ελληνική πολιτική ιστορία σπάνια δημιουργούν «υγιή» ανταγωνισμό ιδεών. Τείνουν να μετατρέπονται σε πολεμική προσωποποιημένη αντιπαράθεση, όπου η ουσία των πολιτικών προτάσεων υποχωρεί μπροστά στη λογική του «εμείς ή αυτοί». Η πρόσφατη ανταλλαγή αιχμών στη Βουλή —με τον πρωθυπουργό να μιλά για επιστροφή του λαϊκισμού και την κυβερνητική εκπροσώπηση να απαντά με σκληρή γλώσσα στις ομιλίες Τσίπρα— δείχνει ήδη αυτή την τάση προς όξυνση του κλίματος.
Υπάρχει επίσης ο κίνδυνος περιθωριοποίησης άλλων φωνών. Ένα σχήμα «μικρού δικομματισμού» μπορεί να αφήσει εκτός ουσιαστικής εκπροσώπησης νέα ρεύματα —όπως το κόμμα της Μαρίας Καρυστιανού που αναδύεται από την κοινωνία των πολιτών, ή το ΠΑΣΟΚ και τα άλλα κόμματα — συρρικνώνοντας το εύρος του δημόσιου διαλόγου ακριβώς τη στιγμή που η κοινωνία δείχνει διάθεση για κάτι διαφορετικό από τους «γνωστούς-άγνωστους».
Τέλος, τίθεται ένα ερώτημα νομιμοποίησης: και οι δύο πρωταγωνιστές έχουν ήδη διοικήσει τη χώρα σε κρίσιμες στιγμές, με αμφιλεγόμενο απολογισμό ο καθένας. Η επιστροφή στο ίδιο δίπολο μπορεί να διαβαστεί από μέρος της κοινής γνώμης όχι ως ανανέωση, αλλά ως αδυναμία του πολιτικού συστήματος να παράξει πραγματικά νέες προτάσεις διακυβέρνησης.
Τι μένει ανοιχτό
Το αν αυτή η επαναφορά θα αποδειχθεί σταθεροποιητική ή διχαστική δεν είναι προδιαγεγραμμένο. Θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από το αν οι δύο πλευρές επιλέξουν να ανταγωνιστούν σε επίπεδο προγράμματος —οικονομία, θεσμοί, ασφάλεια, κοινωνικό κράτος— ή αν παρασυρθούν σε μια λογική «υπαρξιακής» αντιπαράθεσης όπου κάθε αντίπαλος παρουσιάζεται ως απειλή για τη δημοκρατία η ίδια. Το ίδιο κρίσιμο είναι κατά πόσο ο ελληνικός εκλογικός χάρτης θα παραμείνει πραγματικά ανοιχτός σε τρίτες δυνάμεις, ή αν η δυναμική του διπόλου θα λειτουργήσει ως μαγνήτης που απορροφά σταδιακά κάθε εναλλακτική.
Ό,τι κι αν συμβεί, η επιστροφή Μητσοτάκη-Τσίπρα δεν είναι απλώς προσωπική αντιπαράθεση δύο πολιτικών· είναι δοκιμασία για το πόσο ώριμο και ανθεκτικό παραμένει το ελληνικό πολιτικό σύστημα, οκτώ χρόνια μετά την πρώτη φορά που αυτά τα δύο ονόματα μονοπώλησαν τη δημόσια συζήτηση.