«Ματωμένα Χώματα… Που Δεν Στέγνωσαν Ποτέ στη Μνήμη μας»: Σαν Σήμερα, 18 Φεβρουαρίου 1909, Γεννιόταν η Διδώ Σωτηρίου – Η Φωνή του Ξεριζωμένου Ελληνισμού
Σαν σήμερα, 18 Φεβρουαρίου 1909, στο Αϊδίνι της Μικράς Ασίας, γεννιόταν η Διδώ Σωτηρίου. Κόρη του Ευάγγελου Παππά και της Μαριάνθης Παπαδοπούλου, μέσα σε μια εύπορη οικογένεια που ζούσε αρμονικά ανάμεσα σε Έλληνες, Τούρκους και Αρμένιους της Ιωνίας. Αδελφή της ήταν η Έλλη Παππά, η μετέπειτα δημοσιογράφος, συγγραφέας και σύζυγος του Νίκου Μπελογιάννη. Από το 1914 η οικογένεια μετακόμισε στη Σμύρνη. Εκεί, η μικρή Διδώ μεγάλωσε με την ομορφιά της Ιωνίας… μέχρι που η φωτιά του 1922 τα έκαψε όλα.
Πρόσφυγας στα 13 της χρόνια, πρώτα στον Πειραιά και μετά στην Αθήνα. Εκεί συμπλήρωσε την εγκύκλιο μόρφωσή της και σπούδασε γαλλική φιλολογία στο Γαλλικό Ινστιτούτο. Αργότερα, στο Παρίσι, συνέχισε στη Σορβόννη. Η ζωή της δεν ήταν ποτέ μόνο βιβλία. Από πολύ νέα εντάχθηκε στην Αριστερά. Συνεργάστηκε με τα «Νέοι Πρωτοπόροι», τον «Νέο Κόσμο» και το περιοδικό «Γυναίκα». Το 1937 βρέθηκε στο Παρίσι ως ανταποκρίτρια των ίδιων εντύπων, ενώ παράλληλα σπούδαζε.
Η Κατοχή τη βρήκε στον παράνομο Τύπο της Αντίστασης. Μετά την απελευθέρωση έγινε για λίγο αρχισυντάκτρια του «Ριζοσπάστη» (1946-1947). Αργότερα, όμως, διαγράφηκε από το ΚΚΕ, επειδή συνοδεύοντας κλιμάκιο του ΟΗΕ στη Βόρεια Ελλάδα εξέφρασε απόψεις που δεν ταίριαζαν με την τότε γραμμή του κόμματος για το Μακεδονικό. Μετά τον Εμφύλιο συνεργάστηκε με την «Αυγή» της ΕΔΑ και την «Επιθεώρηση Τέχνης».
Το 1933 παντρεύτηκε τον καθηγητή μαθηματικών Πλάτωνα Σωτηρίου, με τον οποίο έζησε μέχρι τον θάνατό του το 1985. Δεν απέκτησαν δικά τους παιδιά, αλλά η Διδώ μεγάλωσε σαν δικό της τον ανιψιό της, Νίκο Μπελογιάννη (1951-2020), γιο της αδελφής της και του Νίκου Μπελογιάννη.
Το 1959 κυκλοφόρησε το πρώτο της μυθιστόρημα, «Οι νεκροί περιμένουν», όπου αποτυπώνονται τα δικά της βιώματα από την καταστροφή του Αϊδινίου. Και εκεί ακριβώς ξεκίνησε η πιο συγκινητική ιστορία της ελληνικής λογοτεχνίας.
Ένας απλός Μικρασιάτης, ο Μανώλης Αξιώτης (1894-1980), αγρότης από το Κιρκιντζέ κοντά στην Έφεσο, είχε περάσει τα πάντα: Τάγματα Εργασίας (Αμελέ Ταμπουρού) 1914-1918, υπηρέτησε στον ελληνικό στρατό, έζησε την Καταστροφή, την αιχμαλωσία και την προσφυγιά. Συνταξιούχος λιμενεργάτης στην Κοκκινιά, συνδικαλιστής και αντιστασιακός, διάβασε το βιβλίο της. Συγκινήθηκε βαθιά. Και της παρέδωσε ένα χειρόγραφο τεφτέρι – γραμμένο με τα λίγα γράμματα που ήξερε, γεμάτο ορθογραφικά λάθη, αλλά με μια ωμή, καυτή αλήθεια.
Η Διδώ, η ίδια πρόσφυγας, δεν το άφησε να χαθεί. Συνεργάστηκε μαζί του σε αμέτρητες συναντήσεις, διέσταυρωσε μαρτυρίες, έψαξε αρχεία, πρόσθεσε, διαμόρφωσε. Και το 1962 γεννήθηκαν τα «Ματωμένα Χώματα» – το αριστούργημά της, το βιβλίο που έγινε η Βίβλος χιλιάδων προσφύγων και των παιδιών τους. Ένα έπος πόνου, αντοχής και μνήμης, χωρίς καμιά υπερβολή. Μόνο η φωνή του απλού ανθρώπου που κουβαλάει μέσα του όλον τον ξεριζωμένο Ελληνισμό.
Το βιβλίο ξεπέρασε τα 400.000 αντίτυπα, κυκλοφόρησε σε πάνω από 100 εκδόσεις στην Ελλάδα και την Ευρώπη, μεταφράστηκε στα τουρκικά το 1970 (παρά την αρχική απαγόρευση) και συγκλόνισε συνειδήσεις. Το 1983 τιμήθηκε με το Βραβείο Ιπεκτσί της Επιτροπής Ελληνοτουρκικής Φιλίας.
Ακολούθησαν η «Εντολή» (1976), που έχει στον πυρήνα της τη δίκη του Νίκου Μπελογιάννη, το «Κατεδαφιζόμεθα» (1982) για την μεταπολεμική Ελλάδα, το χρονικό «Ηλέκτρα» (1961) για την ηρωίδα της Αντίστασης Ηλέκτρα Αποστόλου, και το δοκίμιο «Η Μικρασιατική Καταστροφή και η στρατηγική του ιμπεριαλισμού στην Ανατολική Μεσόγειο» (1975).
Για το συνολικό της έργο τιμήθηκε με το Ειδικό Κρατικό Βραβείο Λογοτεχνίας (1989), το Βραβείο της Ακαδημίας Αθηνών για τα Γράμματα και τις Καλές Τέχνες (1990) και το 1995 ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας Κωστής Στεφανόπουλος της απένειμε το παράσημο του Ταξιάρχη του Τάγματος του Φοίνικος.
Η Διδώ Σωτηρίου έφυγε από κοντά μας στις 23 Σεπτεμβρίου 2004, στην Αθήνα, σε ηλικία 95 ετών. Ήταν ιδρυτικό μέλος της Εταιρείας Ελλήνων Συγγραφέων, η οποία το 2001 θέσπισε προς τιμήν της το Βραβείο «Διδώ Σωτηρίου» για έργα που προάγουν την επικοινωνία λαών και πολιτισμών.
Δεν έγραψε μόνο βιβλία. Έδωσε φωνή σε όσους δεν είχαν. Μετέτρεψε το τεφτέρι ενός αγράμματου αγρότη σε εθνική κληρονομιά. Κράτησε ζωντανά τα ματωμένα χώματα της Μικρασίας μέσα στην καρδιά όλων μας.
Σαν σήμερα, 117 χρόνια μετά, η Διδώ γεννιέται ξανά κάθε φορά που κάποιος ανοίγει τις σελίδες της.
Και ο Μανώλης Αξιώτης… συνεχίζει να μιλάει.
Γιατί η μνήμη δεν σβήνει.
Γιατί τα χώματα δεν στεγνώνουν ποτέ.
