Στα εισαγωγικά κείμενα της κοινωνικής ψυχολογίας, η ιστορία επαναλαμβάνεται σχεδόν πανομοιότυπα: μια νεαρή γυναίκα δέχεται επίθεση στη Νέα Υόρκη, δεκάδες γείτονες βλέπουν από τα παράθυρα και κανείς δεν καλεί την αστυνομία. Οι ιστορικές καταγραφές όμως δείχνουν κάτι πολύ διαφορετικό. Η εικόνα αυτή θεωρείται σήμερα περισσότερο παραβολή παρά γεγονός.
Τι συνέβη
Η Κίτι Τζενοβέζε, 28 ετών, δολοφονήθηκε στις 13 Μαρτίου 1964 στη γειτονιά Kew Gardens του Κουίνς, έξω από την πολυκατοικία όπου έμενε. Η επίθεση ξεκίνησε γύρω στις 3:15 τα ξημερώματα, καθώς περπατούσε από τον χώρο στάθμευσης του σταθμού. Δύο εβδομάδες αργότερα, στις 27 Μαρτίου 1964, η εφημερίδα New York Times δημοσίευσε ρεπορτάζ του Μάρτιν Γκάνσμπεργκ με τίτλο που έλεγε ότι 37 άνθρωποι που είδαν τη δολοφονία δεν κάλεσαν την αστυνομία. Σε μεταγενέστερες αναφορές ο αριθμός δίνεται και ως 38. Η φράση ενός γείτονα «δεν ήθελα να μπλεχτώ» έγινε διάσημη.
Τι δείχνουν τα στοιχεία
Οι έρευνες της αστυνομίας και της εισαγγελίας έδειξαν ότι περίπου δώδεκα άτομα είχαν ακούσει ή δει τμήματα της επίθεσης και κανείς δεν γνώριζε το σύνολο του περιστατικού. Οι επιθέσεις έγιναν σε διαφορετικά σημεία. Μετά την πρώτη, ένας γείτονας φώναξε «Αφήστε το κορίτσι!» και ο δράστης έφυγε. Περίπου δέκα λεπτά αργότερα επέστρεψε και τη βρήκε σε διάδρομο στο πίσω μέρος του κτιρίου, χωρίς θέα από τον δρόμο. Μια γειτόνισσα και φίλη της, η Σόφια Φάραρ, τη βρήκε και την κράτησε στην αγκαλιά της λέγοντάς της ότι έρχεται βοήθεια. Το ασθενοφόρο την παρέλαβε στις 4:15 και πέθανε στη διαδρομή.
Το BPS Research Digest, που συνοψίζει τη μελέτη των Μάνινγκ, Λέβιν και Κόλινς στο American Psychologist, μεταφέρει τη δήλωση του βοηθού εισαγγελέα Τσαρλς Σκόλερ ότι βρέθηκαν μόνο «περίπου μισή ντουζίνα» μάρτυρες που είδαν τι συνέβαινε και μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν. Σύμφωνα με την ίδια πηγή, κανείς δεν είδε πραγματικά τη μαχαιριά. Τα αρχεία δεν είναι σαφή για το αν και πότε τηλεφώνησε κάποιος, και τότε δεν υπήρχε ο αριθμός 911 στη Νέα Υόρκη. Το 2016 οι New York Times πρόσθεσαν σημείωμα του συντάκτη ότι μεταγενέστερα ρεπορτάζ έθεσαν υπό αμφισβήτηση σημαντικά στοιχεία της αρχικής αφήγησης.
Και το φαινόμενο του θεατή;
Η μελέτη του 2007, όπως περιγράφεται, βρήκε ότι δεν υπήρχαν στοιχεία για 38 μάρτυρες, ότι οι μάρτυρες είδαν τη δολοφονία ή ότι έμειναν αδρανείς. Ισχυρίστηκε ότι η ιστορία είναι «περισσότερο παραβολή παρά γεγονός». Και τα δέκα κορυφαία προπτυχιακά εγχειρίδια που εξετάστηκαν περιελάμβαναν την περίπτωση, και ότι τα οκτώ υπονοούσαν πως οι μάρτυρες παρακολουθούσαν από τα παράθυρα.
Οι συγγραφείς δεν αμφισβητούν το φαινόμενο του θεατή (bystander effect). Το BPS αναφέρει ότι η υπόθεση ενέπνευσε ένα «πλούσιο, πειστικό σώμα αποδείξεων» για το πώς η παρουσία ομάδας μπορεί να αραιώσει την ατομική ευθύνη. Τα πειράματα των Ντάρλεϊ και Λατανέ περιγράφονται ως απόδειξη ότι περισσότεροι παρατηρητές μειώνουν την πιθανότητα να βοηθήσει κάποιος. Η ίδια μελέτη υποστηρίζει ότι ο μύθος έστρεψε την κοινωνική ψυχολογία μακριά από το πώς οι ομάδες μπορούν να βοηθούν.
Για την ίδια την Κίτι Τζενοβέζε, το ελάχιστο που οφείλουμε είναι να θυμόμαστε τι έγινε πραγματικά: είχε φίλη που την κράτησε μέχρι το τέλος και γείτονες που δεν ήταν ούτε τόσοι πολλοί, ούτε τόσο αδιάφοροι όσο ειπώθηκε.
