Στη νεκρόπολη της Σακκάρα, στη νοτιοδυτική γωνία του περίφημου συγκροτήματος του Τζόσερ, υπάρχει ένα κτίσμα που στην επιφάνεια δείχνει σχεδόν ασήμαντο: ένα χαμηλό, ορθογώνιο πέτρινο οικοδόμημα. Ό,τι όμως βλέπει κανείς στην επιφάνεια είναι, κυριολεκτικά, μόνο η κορυφή του παγόβουνου. Από κάτω απλώνεται ένας ολόκληρος λαβύρινθος διαδρόμων σκαλισμένων στον φυσικό βράχο, σε βάθος περίπου 30 μέτρων — μια κατασκευή γνωστή ως ο Νότιος Τάφος (Southern Tomb).
Ένα κτίσμα-παγίδα οπτικής
Το ορατό τμήμα του μνημείου είναι ένας μασταμπάς — ένα ορθογώνιο κτίσμα με επίπεδη οροφή, το είδος τάφου από το οποίο προήλθε αργότερα και η ίδια η ιδέα της πυραμίδας. Είναι διακοσμημένο με σειρά από πέτρινες εσοχές σε σχήμα ψεύτικων εισόδων, στεφανωμένες με ανάγλυφα κεφάλια κόμπρας που συμβόλιζαν προστασία και βασιλική εξουσία. Ο επισκέπτης που στέκεται μπροστά του βλέπει, ουσιαστικά, μόνο μια πρόσοψη — καμία ένδειξη δεν προδίδει το μέγεθος του κτίσματος που κρύβεται από κάτω.
Η πραγματική κατασκευή ξεκινά από μια ράμπα που οδηγεί σε έναν κατακόρυφο φρεατόμορφο άξονα διαστάσεων περίπου 7,5×7,5 μέτρων και βάθους γύρω στα 31 μέτρα — διαστάσεις παρόμοιες με τον αντίστοιχο άξονα κάτω από την ίδια τη Βαθμιδωτή Πυραμίδα. Στον πυθμένα του βρίσκεται μια τεράστια σαρκοφάγος από ροζ γρανίτη, κατασκευασμένη από 16 ογκόλιθους, καθένας από τους οποίους έχει ύψος περίπου 3,6 μέτρα — μικρότερη εκδοχή της αντίστοιχης κατασκευής στο εσωτερικό της πυραμίδας.
Ένας λαβύρινθος διαδρόμων κάτω από τη γη
Γύρω από τον κεντρικό άξονα εκτείνεται δίκτυο διαδρόμων, ένας εκ των οποίων περιλαμβάνει τρεις ψεύτικες πόρτες με εξαιρετικά ανάγλυφα που απεικονίζουν τον βασιλιά Τζόσερ να συμμετέχει στη γιορτή Χεμπ-Σεντ, μια βασιλική τελετή ανανέωσης της εξουσίας του φαραώ. Πολλοί τοίχοι των διαδρόμων είναι επενδεδυμένοι με τα ίδια γαλάζια πλακίδια φαγεντιανής που κοσμούν και τους αντίστοιχους υπόγειους θαλάμους της πυραμίδας — μια λεπτομέρεια που δείχνει πόσο στενά σχεδιάστηκαν τα δύο κτίσματα ως ενιαίο σύνολο, παρότι το ένα είναι ορατό ψηλά στον ουρανό και το άλλο εντελώς κρυμμένο κάτω από την επιφάνεια.
Ποιος ήταν ο σκοπός του;
Το πιο συναρπαστικό στοιχείο είναι ότι, παρά το μέγεθος και την πολυπλοκότητά του, ο πραγματικός σκοπός αυτής της κατασκευής παραμένει αντικείμενο συζήτησης. Ο ίδιος ο Τζόσερ ενταφιάστηκε στη Βαθμιδωτή Πυραμίδα του συγκροτήματος — όχι εδώ. Έχουν προταθεί αρκετές θεωρίες: ότι φιλοξενούσε τα εσωτερικά όργανα του φαραώ που αφαιρούνταν κατά τη διαδικασία της μουμιοποίησης, ότι λειτουργούσε ως συμβολικός τάφος του «κα» (της πνευματικής υπόστασης) του βασιλιά, ότι φύλαγε τον βασιλικό πλακούντα, ή ότι επρόκειτο για ένα συμβολικό κενοτάφιο που παρέπεμπε στους παλαιότερους βασιλικούς τάφους του Άμπυδος. Ο Γάλλος αιγυπτιολόγος Jean-Philippe Lauer, ο άνθρωπος που αφιέρωσε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στη μελέτη του συγκροτήματος του Τζόσερ, έκλινε προς την εκδοχή της συμβολικής ταφής που συνδεόταν με την παράδοση των βασιλικών τάφων της Άβυδου.
Η ανακάλυψη και η αποκατάσταση
Το μνημείο εντοπίστηκε το 1928 από τον Άγγλο αρχαιολόγο Cecil Mallaby Firth, ο οποίος και του έδωσε το όνομα «Νότιος Τάφος» λόγω της θέσης του στο συγκρότημα του Τζόσερ. Χτίστηκε την εποχή του Τζόσερ, γύρω στο 2667-2648 π.Χ., ως τμήμα του ευρύτερου νεκρικού συγκροτήματος που συνδέεται με τον αρχιτέκτονα Ιμχοτέπ, τον άνθρωπο που συνδέεται με τον σχεδιασμό της Βαθμιδωτής Πυραμίδας. Το συγκρότημα εκτείνεται σε περίπου 15 εκτάρια και είναι περιτειχισμένο, με ξεχωριστές ζώνες για διαφορετικές τελετουργικές λειτουργίες.
Η αποκατάσταση του μνημείου ξεκίνησε το 2006, ως μέρος ευρύτερου προγράμματος διάσωσης που περιελάμβανε επίσης τη σταθεροποίηση της ίδιας της Βαθμιδωτής Πυραμίδας. Οι εργασίες αφορούσαν την ενίσχυση των υπόγειων διαδρόμων, την αποκατάσταση των ανάγλυφων και των πλακιδίων, καθώς και την εγκατάσταση νέου φωτισμού. Το έργο ολοκληρώθηκε το 2021, οπότε ο Νότιος Τάφος άνοιξε ξανά στο κοινό, έπειτα από περίπου 15 χρόνια που παρέμενε κλειστός.
Γιατί μας συναρπάζει
Ο Νότιος Τάφος της Σακκάρα είναι ένα από τα πιο εντυπωσιακά παραδείγματα του πώς η αρχαία αιγυπτιακή αρχιτεκτονική έκρυβε συχνά την πραγματική της κλίμακα κάτω από την επιφάνεια. Ό,τι βλέπει κανείς περπατώντας στον χώρο είναι απλώς ένα χαμηλό κτίσμα — ενώ από κάτω εκτείνεται ένας ολόκληρος κόσμος διαδρόμων, θαλάμων και συμβολισμών, φτιαγμένος με την ίδια ακρίβεια και φιλοδοξία όπως και η ίδια η πυραμίδα δίπλα του. Είναι υπενθύμιση ότι, ακόμη και σήμερα, δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα γιατί χτίστηκε — και αυτό είναι ίσως το πιο σαγηνευτικό στοιχείο του.
