Σε μια κρίσιμη καμπή των διαπραγματεύσεων για την ειρήνη στην Ουκρανία, ο πρόεδρος Βολοντίμιρ Ζελένσκι αποκάλυψε χθες, Πέμπτη, μια πρωτότυπη αμερικανική πρόταση που βάζει στο τραπέζι την ιδέα μιας «ελεύθερης οικονομικής ζώνης» στην πολυπαρακολουθούμενη περιοχή του Ντονμπάς. Η ιδέα, που φαίνεται να στοχεύει σε οικονομική ανάκαμψη και αποστρατιωτικοποίηση, συνοδεύεται ωστόσο από σοβαρές αμφιβολίες εκ μέρους του Κιέβου, σε ένα τοπίο έντονων πιέσεων από την Ουάσινγκτον και την Ευρώπη. Με τον πόλεμο να διαρκεί σχεδόν τέσσερα χρόνια, η πρόταση αυτή αναδεικνύεται ως πιθανή γέφυρα προς την ειρήνη – ή, ενδεχομένως, ως νέα πηγή έντασης.
Μια «Ζώνη Ελευθερίας» Αντί για Παραχώρηση Εδάφους
Σύμφωνα με τον Ζελένσκι, οι ΗΠΑ προτείνουν να αποσυρθούν τα ουκρανικά στρατεύματα από τα τμήματα του Ντονμπάς που ελέγχει ακόμη το Κίεβο – δηλαδή περιοχές στο Ντονέτσκ και το Λουγκάνσκ, όπου η σύγκρουση μαίρεται από το 2014. Σε αντάλλαγμα, η περιοχή αυτή θα μετατραπεί σε «ελεύθερη οικονομική ζώνη», παρόμοια με εκείνες που βλέπουμε σε διεθνή λιμάνια ή βιομηχανικές ζώνες, όπου οι επιχειρήσεις θα απολαμβάνουν φορολογικά κίνητρα και ελεύθερο εμπόριο. «Βλέπουν την αποχώρηση των ουκρανικών στρατευμάτων από την περιοχή του Ντονέτσκ, και ως συμβιβασμό προτείνουν ότι τα ρωσικά στρατεύματα δεν θα εισέλθουν εκεί», εξήγησε ο Ουκρανός πρόεδρος σε συνέντευξη Τύπου στο Κίεβο. Η Ρωσία, από την πλευρά της, αποκαλεί αυτή τη ζώνη «αποστρατιωτικοποιημένη», υπονοώντας ότι θα λειτουργήσει ως buffer zone μεταξύ των δύο πλευρών.
Αυτή η ιδέα έρχεται ως εξέλιξη μιας προηγούμενης αμερικανικής πρότασης, η οποία ζητούσε από την Ουκρανία να παραδώσει ολόκληρα τμήματα του Ντονμπάς στη Μόσχα – κάτι που το Κίεβο απέρριψε κατηγορηματικά. Τώρα, το σχέδιο προβλέπει «πάγωμα» των γραμμών του μετώπου σε περιοχές όπως η Χερσώνα και η Ζαπορίζια, ενώ η Ρωσία θα έπρεπε να παραχωρήσει μικρές εκτάσεις γης σε άλλες περιοχές, όπως το Χαρκόβο ή το Σούμι. Παράλληλα, ο έλεγχος του πυρηνικού σταθμού της Ζαπορίζια θα μοιραστεί μεταξύ Ουκρανίας και ΗΠΑ, σε μια προσπάθεια να αποφευχθούν μελλοντικές απειλές.
Η πρόταση φαίνεται να έχει και οικονομικό «δόλωμα» για τον Ντόναλντ Τραμπ: Σύμφωνα με πηγές, η ζώνη θα ανοίξει πόρτες σε αμερικανικές επιχειρήσεις, δημιουργώντας ευκαιρίες επενδύσεων σε μια περιοχή πλούσια σε ορυκτά και βιομηχανική κληρονομιά. Είναι μια προσπάθεια να «τελειώσει γρήγορα» ο πόλεμος, όπως επιθυμεί η κυβέρνηση Τραμπ, με στόχο μια συμφωνία μέχρι τα Χριστούγεννα.
Οι Ανησυχίες του Ζελένσκι: «Ποιος Θα Εμποδίσει τους Ρώσους;»
Παρά την ελκυστική επιφάνεια, ο Ζελένσκι δεν έκρυψε τις επιφυλάξεις του. «Ποιος θα κυβερνά αυτή την περιοχή; Δεν ξέρουν», δήλωσε χαρακτηριστικά, τονίζοντας ότι η πρόταση αφήνει κενά σε ζητήματα ασφάλειας και διακυβέρνησης. Ο μεγαλύτερος φόβος του είναι ότι, μετά την ουκρανική αποχώρηση, τα ρωσικά στρατεύματα θα προελάσουν ή θα «μεταμφιεστούν» σε πολίτες για να καταλάβουν τη ζώνη. «Αν τα στρατεύματα της μίας πλευράς αποσυρθούν και η άλλη παραμείνει εκεί που είναι, τι θα εμποδίσει αυτά τα στρατεύματα – δηλαδή τους Ρώσους – να προχωρήσουν περαιτέρω; Ή να εισχωρήσουν στην ‘ελεύθερη οικονομική ζώνη’ μεταμφιεσμένοι σε ‘πολίτες’ και να την ελέγξουν; Όλα αυτά είναι πολύ σοβαρά», προειδοποίησε.
Ο Ουκρανός ηγέτης επέμεινε ότι οποιεσδήποτε εδαφικές παραχωρήσεις πρέπει να εγκριθούν από τον λαό μέσω εκλογών ή δημοψηφίσματος: «Μόνο ο ουκρανικός λαός μπορεί να αποφασίσει για τέτοια ζητήματα». Επίσης, ζήτησε αμοιβαίες υποχωρήσεις – δηλαδή, και η Ρωσία να αποσύρει δυνάμεις ίσου μεγέθους – και ισχυρές εγγυήσεις ασφαλείας από συμμάχους, μαθαίνοντας από το αποτυχημένο Μνημόνιο του Μπουντεπέστ το 1994, όπου η Ουκρανία παρέδωσε πυρηνικά όπλα σε αντάλλαγμα για υποσχέσεις που δεν κρατήθηκαν. «Δεν είναι βέβαιο ότι η Ουκρανία θα το δεχτεί, αλλά αν μιλάμε για συμβιβασμό, πρέπει να είναι δίκαιος», κατέληξε.
Η ουκρανική ομάδα, άλλωστε, έχει ήδη στείλει αναθεωρημένο σχέδιο 20 σημείων στην Ουάσινγκτον, που περιλαμβάνει ξεχωριστά έγγραφα για εγγυήσεις ασφαλείας και ανοικοδόμηση. Συζητήσεις με Αμερικανούς αξιωματούχους, όπως ο υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο και ο υπουργός Άμυνας Πιτ Χέγκσεθ, περιγράφονται ως «εποικοδομητικές», αλλά η πίεση είναι έντονη: Ο Τραμπ φέρεται να είναι «εξαιρετικά απογοητευμένος» και «βαρεμένος» από τις «συναντήσεις για χάρη των συναντήσεων», σύμφωνα με την εκπρόσωπο Τύπου του, Καρολάιν Λίβιτ.
Η Ευρωπαϊκή Φωνή: «Η Ώρα για Δράση Είναι Τώρα»
Η Ευρώπη παρακολουθεί με αγωνία, γνωρίζοντας ότι η έκβαση θα επηρεάσει την ασφάλεια ολόκληρης της ηπείρου. Ο γ.γ. του ΝΑΤΟ, Μαρκ Ρούτε, προειδοποίησε από το Βερολίνο ότι, αν ο Πούτιν πετύχει τους στόχους του στην Ουκρανία, «ένας νέος πόλεμος στην Ευρώπη μπορεί να ξεσπάσει μέσα στα επόμενα πέντε χρόνια, ίσως και σε κλίμακα που θυμίζει τον Β’ Παγκόσμιο». Κάλεσε τις ευρωπαϊκές χώρες να αυξήσουν άμεσα τις αμυντικές δαπάνες: «Πολλοί πιστεύουν ότι ο χρόνος είναι με το μέρος μας. Δεν είναι. Η ώρα για δράση είναι τώρα».
Ηγέτες όπως ο Γάλλος πρόεδρος Εμμανουέλ Μακρόν, ο Βρετανός πρωθυπουργός Κιρ Στάρμερ και ο Γερμανός καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς, που συναντήθηκαν με τον Ζελένσκι στη Λονδίνο τη Δευτέρα, τονίσαν ότι «μόνο η Ουκρανία μπορεί να αποφασίσει για εδαφικά ζητήματα». Ο Μερτς δήλωσε: «Θα ήταν λάθος να εξαναγκάσουμε τον Ουκρανό πρόεδρο σε μια ειρήνη που ο λαός του δεν θα αποδεχτεί μετά από τέσσερα χρόνια ταλαιπωρίας και θανάτου». Παράλληλα, προγραμματίζεται συνάντηση στο Παρίσι το Σαββατοκύριακο με συμμετοχή Αμερικανών, Ευρωπαίων και Ουκρανών, αν και η παρουσία εκπροσώπων Τραμπ παραμένει αβέβαιη.
Προς Ποια Κατεύθυνση; Το Μεγάλο Ερωτηματικό
Καθώς η Ουκρανία εισέρχεται στον τέταρτο χειμώνα πλήρους κλίμακας πολέμου, με εξαντλημένες γραμμές του μετώπου και ενεργειακές κρίσεις από ρωσικές επιθέσεις, η πίεση για συμβιβασμό μεγαλώνει. Ωστόσο, το μεγαλύτερο ερώτημα παραμένει: Είναι ο Βλαντιμίρ Πούτιν έτοιμος να υπογράψει, ή απλώς κερδίζει χρόνο για χειμερινή προέλαση; Ο Ζελένσκι, σε βιντεοκλήση με 30 ηγέτες του «συνασπισμού των πρόθυμων» χωρών (χωρίς τον Τραμπ), επανέλαβε ότι η ειρήνη απαιτεί «συγκεκριμένες απαντήσεις» σε εγγυήσεις ασφαλείας.
Αυτή η πρόταση για «ελεύθερη ζώνη» μπορεί να ανοίξει δρόμους για οικονομική αναγέννηση, αλλά κρύβει ρίσκα. Μόνο ο χρόνος – και η φωνή του ουκρανικού λαού – θα δείξει αν θα γίνει γέφυρα ειρήνης ή νέα γραμμή διαίρεσης. Η διεθνής κοινότητα παρακολουθεί με κομμένη την ανάσα, γνωρίζοντας ότι η απόφαση αυτή μπορεί να διαμορφώσει το μέλλον της Ευρώπης.