Κάθε φορά που κάτι γκρεμίζεται στο δημόσιο, η σκηνή είναι γνώριμη. Ο επόπτης, ο σταθμάρχης, ο προϊστάμενος τμήματος βρίσκονται στο εδώλιο. Οι άνθρωποι που αποφάσιζαν τα κονδύλια, τις προσλήψεις και τις προτεραιότητες βρίσκονται συνήθως σε άλλο κτίριο: στη Βουλή, όπου η δική τους ευθύνη κρίνεται από τους συναδέλφους τους.
Αυτό το άρθρο υποστηρίζει μια απλή θέση: η ευθύνη πρέπει να είναι ανάλογη της εξουσίας. Όταν ο υπάλληλος διώκεται στα ποινικά δικαστήρια και ο πολιτικός προϊστάμενός του υπόκειται σε ειδική κοινοβουλευτική διαδικασία, η ιεραρχία της ευθύνης αντιστρέφεται. Η εξουσία ανεβαίνει τη σκάλα· η ευθύνη την κατεβαίνει.
Δεν πρόκειται για ένα κόμμα ή μια κυβέρνηση. Το μοτίβο επαναλαμβάνεται διακομματικά και σε πολλές χώρες, γιατί πηγάζει από τον τρόπο που είναι σχεδιασμένοι οι θεσμοί, όχι από τον χαρακτήρα κάποιου συγκεκριμένου ανθρώπου.
Από το κατάστρωμα του Μόναρχ στο γραφείο του Τρούμαν
Στις 14 Μαρτίου 1757 ο Βρετανός ναύαρχος Τζον Μπινγκ εκτελέστηκε με εκτελεστικό απόσπασμα στο κατάστρωμα του πλοίου HMS Monarch, που βρισκόταν αγκυροβολημένο κοντά στο Spithead, μετά την αποτυχία της αποστολής του να προστατεύσει τη Μινόρκα από τους Γάλλους. Είχε σταλεί το 1756 με μια αδύναμη και υποστελεχωμένη μοίρα. Η εκτέλεσή του προκάλεσε έντονες αντιδράσεις, καθώς αμφισβητήθηκε κατά πόσο η ευθύνη για την αποτυχία βάρυνε αποκλειστικά τον ίδιο ή συνδεόταν και με τις ελλείψεις στην προετοιμασία της αποστολής. Ο Βολταίρος το σχολίασε με μια φράση στον «Καντίντ» που έμεινε παροιμία: σε αυτή τη χώρα καλό είναι να σκοτώνεις που και που έναν ναύαρχο, «για να ενθαρρύνεις τους άλλους».
Η ιστορία του Μπινγκ δείχνει τον μηχανισμό του αποδιοπομπαίου τράγου στην καθαρή του μορφή. Η κοινή γνώμη θέλει ένοχο. Ο πιο εύκολος ένοχος είναι αυτός που ήταν «στο σημείο», όχι αυτός που αποφάσισε πόσα πλοία θα σταλούν.
Διακόσια χρόνια αργότερα, ο Χάρι Τρούμαν είχε στο γραφείο του στον Λευκό Οίκο μια πινακίδα με τη φράση «The buck stops here»: η ευθύνη σταματάει εδώ. Η ιδέα αυτή βρίσκεται στον αντίποδα της ιστορίας του Μπινγκ: όποιος έχει την τελική εξουσία λήψης αποφάσεων οφείλει να αναλαμβάνει και την αντίστοιχη ευθύνη.
Στο διεθνές δίκαιο υπάρχει, επίσης, η ειδική έννοια της «ευθύνης διοίκησης» (command responsibility), η οποία αφορά συγκεκριμένες προϋποθέσεις ευθύνης ανωτέρων για εγκλήματα υφισταμένων, όταν γνώριζαν ή όφειλαν να γνωρίζουν και δεν έλαβαν τα αναγκαία μέτρα για να τα αποτρέψουν ή να τα τιμωρήσουν. Δεν αποτελεί, ωστόσο, γενικό κανόνα ποινικής ευθύνης για κάθε λάθος ενός υφισταμένου.
Δύο δρόμοι για το ίδιο σφάλμα
Στην Ελλάδα, η διαφορά ανάμεσα στον υπάλληλο και στον υπουργό είναι γραμμένη στο ίδιο το Σύνταγμα. Ο υπάλληλος διώκεται όπως κάθε πολίτης: εισαγγελέας, ανακριτής, δικαστήριο. Για τα αδικήματα ενός μέλους της κυβέρνησης κατά την άσκηση των καθηκόντων του, ισχύει το άρθρο 86 και ο νόμος 3126/2003:
- Η διαδικασία ξεκινά με πρόταση τουλάχιστον 30 βουλευτών.
- Η Βουλή αποφασίζει με απόλυτη πλειοψηφία του όλου αριθμού των βουλευτών αν θα συσταθεί ειδική επιτροπή προκαταρκτικής εξέτασης.
- Μετά την ολοκλήρωση της έρευνας, η Ολομέλεια αποφασίζει αν θα ασκηθεί δίωξη, επίσης με απόλυτη πλειοψηφία.
- Ακολουθεί η προβλεπόμενη δικαστική διαδικασία, με συμμετοχή Δικαστικού Συμβουλίου και, εφόσον συντρέχουν οι προϋποθέσεις, Ειδικού Δικαστηρίου.
Δηλαδή, η αρμοδιότητα για την άσκηση δίωξης κατά υπουργού ανήκει συνταγματικά στη Βουλή, ενώ ο υπάλληλος δεν υπάγεται σε αντίστοιχο κοινοβουλευτικό φίλτρο, αλλά στις γενικές δικονομικές εγγυήσεις που ισχύουν για κάθε κατηγορούμενο.
Η ειδική διαδικασία έχει δεχθεί έντονη κριτική, καθώς η απόφαση για την ποινική διερεύνηση ενός υπουργού περνά από ένα πολιτικό σώμα στο οποίο συμμετέχουν και οι συνάδελφοί του. Η κυβερνητική πλειοψηφία μπορεί να διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι οι βουλευτές υποχρεούνται να ψηφίζουν σύμφωνα με την κομματική τους ένταξη.
Υπήρξε και ακόμη ένα προνόμιο, που καταργήθηκε. Μέχρι το 2019 ίσχυε μια ειδική αποσβεστική προθεσμία, που μπορούσε να οδηγήσει στην εξάλειψη του αξιόποινου υπουργικών αδικημάτων με το πέρας συγκεκριμένης κοινοβουλευτικής περιόδου. Η αναθεώρηση του 2019 την κατάργησε με 274 ψήφους και πλέον εφαρμόζονται οι γενικοί κανόνες παραγραφής της ποινικής νομοθεσίας. Η ειδική διαδικασία μέσω της Βουλής, όμως, παρέμεινε.
Το 2026 το άρθρο 86 βρίσκεται ξανά στο τραπέζι της αναθεώρησης. Στην πρώτη ψηφοφορία του Ιουλίου πήρε 159 «ναι», 95 «όχι» και 40 «παρών». Στη δεύτερη ψηφοφορία του Σεπτεμβρίου συγκέντρωσε 159 «ναι», 96 «όχι» και 38 «παρών». Και στις δύο ψηφοφορίες δεν συγκεντρώθηκαν οι 180 ψήφοι που απαιτούνται για την αυξημένη πλειοψηφία. Οι προτάσεις διαφέρουν: η κυβέρνηση υποστηρίζει μεγαλύτερη συμμετοχή τακτικών δικαστών στην προκαταρκτική διαδικασία, ενώ το ΠΑΣΟΚ ζητά η ποινική διερεύνηση και η κρίση για τη δίωξη να αποσυνδεθούν από την κοινοβουλευτική πλειοψηφία. Η επόμενη Βουλή θα κληθεί να ολοκληρώσει τη διαδικασία αναθεώρησης.
Τρεις υποθέσεις, ένα μοτίβο
Μάτι, 2018. Η πυρκαγιά άφησε 104 νεκρούς. Τον Ιούνιο του 2025 το Εφετείο κήρυξε ένοχους 10 από τους 21 κατηγορουμένους: στελέχη της τότε ηγεσίας της Πυροσβεστικής, αξιωματικούς, τον πρώην γενικό γραμματέα Πολιτικής Προστασίας και τον κάτοικο που προκάλεσε τη φωτιά. Οι αιρετοί αυτοδιοικητικοί που διώχθηκαν κρίθηκαν αθώοι. Οι ποινές έφτασαν συνολικά τα 340 έτη, με εκτιτέα τα πέντε. Η δικαστική κρίση αφορούσε συγκεκριμένα πρόσωπα και πράξεις, ενώ το ζήτημα της πολιτικής ευθύνης παραμένει διακριτό από την ποινική αξιολόγηση.
Τέμπη, 2023. Ο πρώτος που διώχθηκε ήταν ο σταθμάρχης της Λάρισας. Για τον πρώην υπουργό Μεταφορών Κώστα Αχ. Καραμανλή, η Βουλή τον Ιούλιο του 2025 ψήφισε την παραπομπή του στο Δικαστικό Συμβούλιο με 157 ψήφους υπέρ, για το αδίκημα της παράβασης καθήκοντος σε βαθμό πλημμελήματος. Η κοινοβουλευτική πλειοψηφία αποφάσισε την παραπομπή για το συγκεκριμένο αδίκημα, ενώ κόμματα της αντιπολίτευσης που αποχώρησαν από τη διαδικασία κατήγγειλαν ότι περιορίστηκε το εύρος της διερεύνησης των ευθυνών. Ο ίδιος ο πρώην υπουργός αρνήθηκε κάθε αξιόποινη πράξη. Ανεξάρτητα από τη δικαστική έκβαση, το ερώτημα για το ποιος έφερε και σε ποιο βαθμό την ευθύνη αναδεικνύει τον ιδιαίτερο ρόλο της κοινοβουλευτικής διαδικασίας στην ποινική διερεύνηση υπουργών.
Post Office, Βρετανία. Από το 1999 έως το 2015 περίπου 1.000 υπεύθυνοι ταχυδρομικών καταστημάτων διώχθηκαν για οικονομικές παρατυπίες που εμφάνιζε λανθασμένα το λογισμικό Horizon. Περισσότεροι από 900 άνθρωποι βρέθηκαν αντιμέτωποι με διώξεις, ενώ πολλοί καταδικάστηκαν άδικα. Η επίσημη δημόσια έρευνα κατέγραψε ότι ανώτερα στελέχη γνώριζαν ή είχαν λόγους να γνωρίζουν ότι το σύστημα μπορούσε να παρουσιάζει σφάλματα. Καταγράφηκαν επίσης αναφορές συγγενών για τουλάχιστον 13 ανθρώπους που φέρεται να αυτοκτόνησαν εξαιτίας του σκανδάλου, χωρίς η έρευνα να καταλήξει σε οριστική διαπίστωση αιτιώδους σύνδεσης σε κάθε περίπτωση. Οι χαμηλόβαθμοι υπεύθυνοι βρέθηκαν αντιμέτωποι με τη Δικαιοσύνη, ενώ οι αποφάσεις και οι παραλείψεις σε ανώτερα επίπεδα αποτέλεσαν αντικείμενο μεταγενέστερης διερεύνησης.
Το κοινό στοιχείο δεν είναι ότι οι υπάλληλοι ήταν αθώοι ή ότι οι πολιτικοί ήταν ένοχοι. Είναι ότι η διερεύνηση της ευθύνης συχνά ξεκινά από κάτω και δεν φτάνει με την ίδια αυστηρότητα στην κορυφή.
Το κόστος δεν το πληρώνει μόνο ο υπάλληλος
Όταν ο πολίτης βλέπει την ευθύνη να σταματάει πάντα ένα κατώφλι πριν από την κορυφή, χάνει την εμπιστοσύνη του στους θεσμούς. Στην Ελλάδα η εμπιστοσύνη στην κεντρική κυβέρνηση έπεσε από 32% το 2023 σε 24% το 2025, κάτω από τον μέσο όρο του ΟΟΣΑ (40%). Στην ίδια έρευνα, το μεγαλύτερο χάσμα εμπιστοσύνης είναι ανάμεσα σε όσους νιώθουν ότι έχουν λόγο στις αποφάσεις και σε όσους δεν νιώθουν: 48 ποσοστιαίες μονάδες.
Υπάρχει και ένα δεύτερο, λιγότερο ορατό κόστος: η διοίκηση μαθαίνει να φοβάται. Αν ο υπάλληλος ξέρει ότι θα είναι ο μόνος που θα λογοδοτήσει αν κάτι πάει στραβά, η λογική αντίδραση είναι να μην υπογράφει, να ζητά μια ακόμη γνωμοδότηση, να περιμένει. Καμία δημόσια υπηρεσία δεν γίνεται γρηγορότερη όταν ο πρώτος κανόνας είναι «κάλυψε τον εαυτό σου».
Και αντίστροφα: όταν η πολιτική ηγεσία ξέρει ότι το πολύ που θα χάσει είναι ένα υπουργικό χαρτοφυλάκιο, ο κίνδυνος μιας κακής απόφασης μεταφέρεται σε άλλους. Η οικονομία το λέει «ηθικός κίνδυνος»: όποιος δεν πληρώνει τις συνέπειες, ρισκάρει περισσότερο.
Η άλλη πλευρά του επιχειρήματος
Η ειδική διαδικασία για τους υπουργούς έχει σοβαρούς υπερασπιστές, και ένα έντιμο άρθρο γνώμης οφείλει να τους ακούσει:
- Προστασία από καταχρηστικές διώξεις. Χωρίς φίλτρο, κάθε υπουργός θα μπορούσε να βρεθεί αντιμέτωπος με μηνύσεις από πολιτικούς αντιπάλους και η δικαστική αίθουσα θα γινόταν συνέχεια της κομματικής αντιπαράθεσης.
- Πολιτική και ποινική ευθύνη δεν είναι το ίδιο. Ένας υπουργός μπορεί να χάσει τη θέση του ή να υποστεί εκλογικό κόστος για κακές επιλογές· για να διωχθεί ποινικά χρειάζεται να αποδειχθεί προσωπική αξιόποινη πράξη και όχι μόνο η θεσμική του θέση.
- Ο υπουργός δεν βλέπει κάθε βάρδια. Η επιχειρησιακή απόφαση μια συγκεκριμένη νύχτα ανήκει πράγματι στον υπάλληλο ή τον αξιωματικό που βρίσκεται εκεί. Η ποινική δικαιοσύνη κρίνει πράξεις και παραλείψεις, όχι απλώς ιεραρχικές θέσεις.
- Οι δικαστές δεν είναι προκαθορισμένοι υπέρ των ισχυρών. Στη δίκη για το Μάτι τα δικαστήρια καταδίκασαν στελέχη της ηγεσίας της Πυροσβεστικής και αθώωσαν άλλους κατηγορουμένους: η κρίση έγινε ανά πρόσωπο, με βάση τα στοιχεία.
Αυτά τα επιχειρήματα είναι σωστά στη βάση τους. Δεν εξηγούν όμως γιατί το φίλτρο για την ποινική δίωξη πρέπει να το κρατά η ίδια η κοινοβουλευτική πλειοψηφία στην οποία ανήκει ο ελεγχόμενος. Η προστασία από την κατάχρηση μπορεί να δοθεί και από ανεξάρτητους δικαστές — αυτό που, με διαφορετικό τρόπο η καθεμία, προτείνουν σήμερα και η κυβέρνηση και το ΠΑΣΟΚ.
Η σκάλα έχει και ανέβασμα
Η λύση δεν είναι να πηγαίνουν οι πολιτικοί στη φυλακή αντί για τους υπαλλήλους. Είναι να κρίνονται όλοι με τον ίδιο ζυγό. Τέσσερις αλλαγές θα έκαναν τη διαφορά:
- Να μην αποφασίζουν οι συνάδελφοι. Η κρίση για το αν θα διωχθεί ένας υπουργός να περάσει σε ανεξάρτητους δικαστές, με φίλτρα κατά των καταχρηστικών μηνύσεων.
- Γραπτές εντολές. Κάθε κρίσιμη πολιτική απόφαση για κονδύλια, στελέχωση και ασφάλεια να αφήνει ίχνος με όνομα, ώστε να μην μπορεί να χαθεί ανάμεσα σε προφορικές οδηγίες.
- Προστασία για όποιον προειδοποιεί. Ο υπάλληλος που έγραψε «αυτό δεν είναι ασφαλές» και δεν εισακούστηκε να μην βρίσκεται μόνος του στο εδώλιο.
- Κουλτούρα παραίτησης. Η πολιτική ευθύνη δεν χρειάζεται δικαστήριο. Μια παραίτηση την επόμενη μέρα ενός δικού μας λάθους δεν είναι ομολογία ενοχής· είναι αναγνώριση ότι η εξουσία έχει και κόστος.
Ο Βολταίρος ειρωνευόταν μια εξουσία που σκότωνε ναυάρχους «για να ενθαρρύνει τους άλλους». Η σύγχρονη δημοκρατία δεν σκοτώνει κανέναν. Οφείλει όμως να διασφαλίζει κάτι απλό: ότι όταν η ευθύνη αναζητείται, θα ανεβαίνει τη σκάλα όσο ψηλά έφτασε και η απόφαση.
Άρθρο γνώμης