Στις 6 Νοεμβρίου 1919, σε κοινή συνεδρίαση της Βασιλικής Εταιρείας και της Βασιλικής Αστρονομικής Εταιρείας στο Λονδίνο, ανακοινώθηκε ότι οι μετρήσεις μιας ολικής έκλειψης Ηλίου ήταν συμβατές με τη θεωρία του Άλμπερτ Αϊνστάιν. Η αποστολή, που οργάνωσαν ο Φρανκ Ντάισον και ο Άρθουρ Έντινγκτον, έγινε διάσημη ως η πρώτη πειραματική δοκιμή της γενικής σχετικότητας. Το ότι το αποτέλεσμα δεν ήταν τόσο καθαρό όσο θυμόμαστε αποτελεί το ενδιαφέρον μέρος της ιστορίας.
Τι ήθελαν να μετρήσουν
Η γενική σχετικότητα προβλέπει ότι το φως ενός άστρου που περνά κοντά στον Ήλιο καμπυλώνει, και ότι το άστρο φαίνεται ελαφρά μετατοπισμένο. Ο Αϊνστάιν υπολόγισε την παρέκκλιση σε περίπου 1,75 δευτερόλεπτα της μοίρας. Μια πρόβλεψη που έβγαινε με βάση τη νευτώνεια φυσική έδινε περίπου το μισό. Για να φανούν τα άστρα δίπλα στον Ήλιο χρειαζόταν ολική έκλειψη, και η έκλειψη της 29ης Μαΐου 1919 πρόσφερε ένα πεδίο με φωτεινά άστρα κοντά στον δίσκο του Ήλιου.
Οι δύο αποστολές
Η μία ομάδα πήγε στο νησί Πρίνσιπε, στον Κόλπο της Γουινέας, και η άλλη στη Σόμπραλ της Βραζιλίας. Τα δύο σημεία έδωσαν διαφορετικά αποτελέσματα. Το τηλεσκόπιο των 4 ιντσών στη Σόμπραλ έδωσε περίπου 1,98 δευτερόλεπτα της μοίρας και το σύνολο του Πρίνσιπε περίπου 1,61. Τα περιθώρια σφάλματος ήταν μεγάλα, και οι πηγές διαφέρουν στην ακριβή τιμή τους. Στο πλήρες άρθρο των Ντάισον, Έντινγκτον και Ντέιβιντσον, που δημοσιεύτηκε το 1920 στις Φιλοσοφικές Συναλλαγές, παρουσιάστηκαν και οι δύο μετρήσεις.
Τα δεδομένα που έμειναν στην άκρη
Στη Σόμπραλ είχε χρησιμοποιηθεί και δεύτερο όργανο, το αστρογραφικό. Οι φωτογραφίες του ήταν εκτός εστίασης, επειδή, κατά τον Κρόμελιν, δεν λειτουργούσε σωστά ο ηλιοστάτης, δηλαδή ο καθρέφτης που κρατούσε το είδωλο σταθερό. Οι ερευνητές άφησαν αυτές τις μετρήσεις εκτός. Αν υπολογιστούν με άλλη κλίμακα, δίνουν τιμές κοντά στη νευτώνεια πρόβλεψη, της τάξης του 0,93 έως 0,98 δευτερολέπτου της μοίρας, ανάλογα με την ανάλυση που παραθέτει κάθε μελέτη.
Εδώ διχάζονται οι ερμηνείες. Σύμφωνα με μια εκδοχή, οι Έντινγκτον και Ντάισον απέρριψαν δεδομένα που δεν ταίριαζαν με τη θεωρία. Σύμφωνα με άλλη, η απόφαση είχε τεχνικό υπόβαθρο, καθώς το όργανο παρουσίαζε πρόβλημα εστίασης. Ο ιστορικός Ντάνιελ Κένεφικ έχει υποστηρίξει ότι ο Έντινγκτον δεν ασχολήθηκε προσωπικά με την επεξεργασία των δεδομένων της Σόμπραλ, που έγινε στο Γκρίνουιτς υπό τη διεύθυνση του Ντάισον. Τα ερωτήματα αυτά δεν έχουν κλείσει οριστικά.
Τι σημαίνει σήμερα
Η ιστορία δεν ακυρώνει τη γενική σχετικότητα, που έχει δοκιμαστεί έκτοτε με πολύ μεγαλύτερη ακρίβεια. Δείχνει όμως ότι ένα αποτέλεσμα που παρουσιάζεται ως «απόδειξη» προέρχεται συχνά από δεδομένα που πρέπει να επιλεγούν και να αξιολογηθούν, και ότι οι μύθοι για τα μεγάλα πειράματα απλοποιούν την πραγματικότητα.
