Η ελευθερία του Τύπου σπάνια χάνεται με ένα διάταγμα. Συνήθως χάνεται με ένα τιμολόγιο: ένα κονδύλι διαφήμισης που δίνεται ή κόβεται, έναν ιδιοκτήτη με άλλα συμφέροντα, έναν λογαριασμό που πληρώνει για να «φουσκώσει» μια άποψη στα κοινωνικά δίκτυα. Η δημοκρατία δεν καταργείται· αγοράζεται σιγά σιγά, με δόσεις.
Το 2026, οι Δημοσιογράφοι Χωρίς Σύνορα (RSF) κατέγραψαν τη χαμηλότερη παγκόσμια επίδοση ελευθερίας του Τύπου των τελευταίων 25 ετών. Για πρώτη φορά, πάνω από τις μισές χώρες και περιοχές που αξιολογήθηκαν (52,2%) βρίσκονται σε κατάσταση «δύσκολη» ή «πολύ σοβαρή». Ανάμεσα στις αιτίες, η οργάνωση επισημαίνει, δίπλα στα αυταρχικά καθεστώτα, τις «αρπακτικές οικονομικές δυνάμεις» και τις πλατφόρμες χωρίς επαρκή ρύθμιση.
Το άρθρο αυτό ακολουθεί το χρήμα: πώς η οικονομική εξάρτηση των μέσων ενημέρωσης, οι οργανωμένες ομάδες διαδικτυακής χειραγώγησης και η επαγγελματική προπαγάνδα συνδέονται μεταξύ τους, τι μας διδάσκει η ιστορία και τι κοστίζει αυτό στη δημοκρατία.
Από το υπουργείο προπαγάνδας στον «βασικό μέτοχο»
Ο 20ός αιώνας έδειξε ότι η προπαγάνδα είναι πιο αποτελεσματική όταν δεν φαίνεται. Τα αυταρχικά καθεστώτα την άσκησαν ανοιχτά: η ναζιστική Γερμανία ίδρυσε το 1933 υπουργείο Προπαγάνδας, ενώ η ελληνική χούντα του 1967 επέβαλε λογοκρισία και έκλεισε εφημερίδες. Οι δημοκρατίες δεν ήταν ανοσοποιημένες· απλώς η επιρροή είχε διαφορετική μορφή.
Το 1977, ο Καρλ Μπέρνσταϊν, ένας από τους δύο δημοσιογράφους που αποκάλυψαν το σκάνδαλο Γουότεργκεϊτ, δημοσίευσε στο περιοδικό Rolling Stone εκτενή έρευνα. Υποστήριξε ότι περισσότεροι από 400 Αμερικανοί δημοσιογράφοι είχαν εκτελέσει μυστικές αποστολές για τη CIA μέσα σε διάστημα 25 ετών. Ο ακριβής αριθμός έχει αμφισβητηθεί, ωστόσο η Επιτροπή Τσαρτς της Γερουσίας είχε επιβεβαιώσει ότι η υπηρεσία διατηρούσε σχέσεις με δημοσιογράφους και χρησιμοποιούσε ορισμένους ως κάλυψη στο εξωτερικό.
Η Ελλάδα έζησε τη δική της εκδοχή: τη «διαπλοκή» μεταξύ ιδιοκτησίας ΜΜΕ και δημόσιων έργων. Το 2005 ψηφίστηκε ο νόμος 3310/2005 για τον «βασικό μέτοχο», ο οποίος προέβλεπε περιορισμούς στη συμμετοχή εταιρειών συνδεδεμένων με μέσα ενημέρωσης σε δημόσιες συμβάσεις. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διατύπωσε αντιρρήσεις, θεωρώντας ότι συγκεκριμένες διατάξεις συγκρούονταν με το κοινοτικό δίκαιο περί δημοσίων συμβάσεων. Ακολούθησαν τροποποιήσεις του νομοθετικού πλαισίου, χωρίς να εξαλειφθούν οι ανησυχίες για τη διαφάνεια και τη διαπλοκή στον χώρο των μέσων ενημέρωσης.
Οι τρεις κρουνοί της εξάρτησης
Ένα μέσο ενημέρωσης κινδυνεύει να χάσει την ανεξαρτησία του όταν εξαρτάται οικονομικά από εκείνους που οφείλει να ελέγχει. Οι βασικές πηγές αυτής της εξάρτησης είναι συνήθως τρεις: ο ιδιοκτήτης με άλλα επιχειρηματικά συμφέροντα, η κρατική διαφήμιση και η χρηματοδότηση από τράπεζες, ιδιαίτερα όταν ένας όμιλος έχει υψηλό δανεισμό και οικονομικές δυσκολίες.
Η Ουγγαρία ως εργαστήριο. Τον Νοέμβριο του 2018, 476 μέσα ενημέρωσης πέρασαν στο ίδρυμα KESMA, μέσω δωρεών από ιδιοκτήτες που συνδέονταν πολιτικά με την κυβέρνηση. Στις 5 Δεκεμβρίου 2018, κυβερνητικό διάταγμα χαρακτήρισε τη συγκέντρωση «εθνικής στρατηγικής σημασίας», εξαιρώντας την από τον συνήθη έλεγχο ανταγωνισμού. Ακόμη πιο αποκαλυπτικό είναι ότι, σύμφωνα με εκτίμηση της ουγγρικής ερευνητικής οργάνωσης Mérték Média για το 2019, το 78% των ειδησεογραφικών μέσων της χώρας εξαρτιόταν εν μέρει ή εξ ολοκλήρου από κρατική διαφήμιση. Δεν χρειάστηκε λογοκρισία· αρκούσε ο προϋπολογισμός.
Η ελληνική εκδοχή. Το 2020, στην καρδιά της πανδημίας, η κυβέρνηση διέθεσε 20 εκατομμύρια ευρώ για εκστρατεία ενημέρωσης μέσω ΜΜΕ, τη λεγόμενη «λίστα Πέτσα». Η αντιπολίτευση και δημοσιογραφικές ενώσεις κατήγγειλαν αδιαφάνεια και ευνοϊκή μεταχείριση συγκεκριμένων μέσων. Η κυβέρνηση απάντησε ότι εφαρμόστηκαν αντικειμενικά κριτήρια και ότι συμμετείχαν 1.232 μέσα, ανάμεσά τους και μέσα με έντονα επικριτική στάση απέναντί της.
Η υπόθεση έφτασε στη Βουλή, ενώ το 2022 το Διοικητικό Εφετείο Αθηνών, με την απόφαση 56/2022, δικαίωσε το Vouliwatch ως προς την υποχρέωση της Εθνικής Αρχής Διαφάνειας να εξετάσει αιτιολογημένα το αίτημά του για πρόσβαση στα στοιχεία της κατανομής. Η απόφαση δεν διέταξε απευθείας τη δημοσιοποίηση όλων των ποσών και των κριτηρίων. Στη συνέχεια, η Αρχή επικαλέστηκε εμπορικό απόρρητο, ενώ ακολούθησαν νέες δικαστικές ενέργειες.
Ανεξάρτητα από την κρίση καθενός για την κατανομή των κονδυλίων, το δίδαγμα είναι σαφές: όταν η κρατική διαφήμιση δεν διέπεται από πλήρη διαφάνεια, γεννά υποψίες και διαβρώνει την εμπιστοσύνη σε ολόκληρο τον Τύπο.
Τα τρολ ως επάγγελμα
Αν η κρατική διαφήμιση είναι ένας παραδοσιακός τρόπος άσκησης επιρροής στην ενημέρωση, οι οργανωμένες ψηφιακές εκστρατείες αποτελούν τη σύγχρονη εκδοχή της. Δεν χρειάζεται να αγοράσεις ένα κανάλι· μπορείς να χρηματοδοτήσεις δίκτυα λογαριασμών που εμφανίζονται ως αυθόρμητοι πολίτες και επιχειρούν να διαμορφώσουν την κοινή γνώμη.
Μία από τις εκτενέστερες καταγραφές έγινε από το Oxford Internet Institute. Η έκθεση του 2020 εντόπισε οργανωμένες εκστρατείες χειραγώγησης των κοινωνικών δικτύων σε 81 χώρες, έναντι 70 στην προηγούμενη καταγραφή. Μεταξύ των ευρημάτων της:
- Σε 59 χώρες, στην καταγραφή του 2019, εντοπίστηκαν κρατικά υποστηριζόμενα τρολ που χρησιμοποιούνταν για επιθέσεις εναντίον πολιτικών αντιπάλων και ακτιβιστών.
- Σε 48 χώρες καταγράφηκε η συμμετοχή ιδιωτικών εταιρειών σε τέτοιες επιχειρήσεις, ενώ οι σχετικές δαπάνες από το 2009 υπολογίστηκαν σε σχεδόν 60 εκατομμύρια δολάρια.
- Από τον Ιανουάριο του 2019 έως τον Νοέμβριο του 2020, οι πλατφόρμες αφαίρεσαν περισσότερους από 317.000 λογαριασμούς και σελίδες που συνδέονταν με τέτοιες επιχειρήσεις.
Το βασικό συμπέρασμα της έρευνας ήταν ότι η παραπληροφόρηση γίνεται όλο και πιο επαγγελματική, με οργανωμένες επιχειρήσεις που παράγουν και διαδίδουν περιεχόμενο σε βιομηχανική κλίμακα.
Ένα συγκεκριμένο παράδειγμα δείχνει την έκταση του φαινομένου. Το 2019, το Facebook αφαίρεσε δίκτυο που συνδεόταν με την εταιρεία Twinmark Media στις Φιλιππίνες: 220 σελίδες, 73 λογαριασμούς Facebook και 29 λογαριασμούς Instagram. Περίπου 43 εκατομμύρια λογαριασμοί ακολουθούσαν τουλάχιστον μία από τις συγκεκριμένες σελίδες. Ο αριθμός αυτός αφορά τους ακολούθους και όχι ψεύτικους λογαριασμούς.
Η Meta αιτιολόγησε την αφαίρεση με βάση τη «συντονισμένη μη αυθεντική συμπεριφορά», δηλαδή τη χρήση δικτύων λογαριασμών και σελίδων που επιχειρούν να εμφανίσουν οργανωμένη δραστηριότητα ως αυθόρμητη κοινωνική αντίδραση.
Η Ελλάδα στους δείκτες
Οι διεθνείς μετρήσεις δείχνουν μια χώρα με μεγάλη κατανάλωση ειδήσεων, αλλά ιδιαίτερα χαμηλή εμπιστοσύνη σε αυτές.
Δείκτης
Ελλάδα
Σχόλιο
Ελευθερία Τύπου, RSF 2026
86η θέση στις 180
Τελευταία στην ΕΕ
Οικονομικός δείκτης RSF 2026
129η θέση στις 180
Αποτυπώνει τις οικονομικές συνθήκες λειτουργίας των ΜΜΕ
Εμπιστοσύνη στις ειδήσεις, Reuters 2025
22%
Προηγούμενη μέτρηση
Εμπιστοσύνη στις ειδήσεις, Reuters 2026
18%
Έναντι 17% στην Ουγγαρία και 37% παγκοσμίως
Media Pluralism Monitor 2026
64%
Μέσος προς υψηλός κίνδυνος για την πολυφωνία
Οι Δημοσιογράφοι Χωρίς Σύνορα επισημαίνουν ως σημαντικά προβλήματα τις υποκλοπές, που αποκαλύφθηκαν το 2021, και τις αγωγές SLAPP, δηλαδή τις δικαστικές ενέργειες που αποσκοπούν στην οικονομική και ψυχολογική εξάντληση δημοσιογράφων και άλλων προσώπων που ασκούν δημόσιο έλεγχο.
Υπάρχει, ωστόσο, και μια αντίθετη διαπίστωση: το Reuters Institute σημειώνει ότι η ελληνική ερευνητική δημοσιογραφία εξακολουθεί να παρουσιάζει ανθεκτικότητα παρά τις δυσκολίες.
Αξίζει να σημειωθεί ότι, σύμφωνα με έρευνα του ΟΟΣΑ για το 2023, η οποία δημοσιεύθηκε το 2024, τα μέσα ενημέρωσης συγκέντρωναν ποσοστό εμπιστοσύνης 22% και τα πολιτικά κόμματα 17%. Τα συγκεκριμένα ποσοστά δεν αποτελούν μέτρηση του 2026, αλλά αποτυπώνουν την εικόνα της εμπιστοσύνης στους θεσμούς κατά την περίοδο της έρευνας.
Τι κοστίζει στη δημοκρατία
Η πρώτη συνέπεια είναι ότι το ψέμα κερδίζει συχνά τον αγώνα της ταχύτητας. Η μεγάλη έρευνα του MIT, που δημοσιεύθηκε το 2018 στο επιστημονικό περιοδικό Science, εξέτασε περίπου 126.000 ειδήσεις που διαδόθηκαν στο Twitter από το 2006 έως το 2017. Διαπίστωσε ότι οι ψευδείς ειδήσεις είχαν περίπου 70% μεγαλύτερη πιθανότητα αναδημοσίευσης σε σχέση με τις αληθείς, με το φαινόμενο να είναι εντονότερο στις πολιτικές ειδήσεις.
Ένα από τα πιο ανησυχητικά ευρήματα ήταν ότι η ταχύτερη διάδοση των ψευδών ειδήσεων δεν οφειλόταν κυρίως στα αυτοματοποιημένα προγράμματα, αλλά στους ίδιους τους ανθρώπους. Τα οργανωμένα δίκτυα μπορούν να ενισχύσουν ένα μήνυμα· η μαζική διάδοσή του, όμως, εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό και από τη συμπεριφορά των χρηστών.
Η δεύτερη συνέπεια είναι η υποχώρηση της εμπιστοσύνης. Παγκοσμίως, η εμπιστοσύνη στις ειδήσεις βρίσκεται το 2026 στο 37%, σύμφωνα με το Reuters Institute, ένα από τα χαμηλότερα επίπεδα της περιόδου καταγραφής του. Στην Ελλάδα, η αντίστοιχη μέτρηση είναι μόλις 18%.
Όταν ο πολίτης δεν εμπιστεύεται κανέναν, δεν γίνεται απαραίτητα πιο κριτικός· μπορεί να γίνει περισσότερο ευάλωτος σε εκείνον που φωνάζει πιο δυνατά ή παρουσιάζει με μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση τους ισχυρισμούς του.
Η τρίτη συνέπεια είναι η ευαλωτότητα της κοινωνίας απέναντι στην παραπληροφόρηση. Η διαΝΕΟσις έχει εξετάσει τη διάδοση ψευδών ισχυρισμών και θεωριών συνωμοσίας γύρω από ζητήματα όπως τα εμβόλια κατά της COVID-19, το 5G και οι ψηφιακές ταυτότητες. Μια δημοκρατία χωρίς κοινά αποδεκτά πραγματικά δεδομένα δυσκολεύεται να οργανώσει έναν ουσιαστικό δημόσιο διάλογο και κινδυνεύει να εγκλωβιστεί σε διαρκείς συγκρούσεις.
Τι μπορεί να γίνει
Η ευρωπαϊκή απάντηση έχει ήδη έρθει με τη μορφή νομοθεσίας. Ο Ευρωπαϊκός Νόμος για την Ελευθερία των Μέσων Ενημέρωσης (European Media Freedom Act – EMFA) εφαρμόζεται στα περισσότερα βασικά του σημεία από τις 8 Αυγούστου 2025 και στοχεύει ακριβώς σε ορισμένους από τους μηχανισμούς που περιγράφηκαν:
- Διαφάνεια ιδιοκτησίας: Προβλέπονται υποχρεώσεις δημοσιοποίησης πληροφοριών για την ιδιοκτησία των μέσων ενημέρωσης, συμπεριλαμβανομένων των πραγματικών δικαιούχων.
- Κανόνες για την κρατική διαφήμιση: Τα δημόσια κονδύλια πρέπει να κατανέμονται με διαφανή, αντικειμενικά, αναλογικά και μη διακριτικά κριτήρια. Προβλέπεται επίσης δημοσιοποίηση των σχετικών δαπανών.
- Προστασία δημοσιογραφικών πηγών: Ο κανονισμός προβλέπει εγγυήσεις απέναντι σε αδικαιολόγητες παρεμβάσεις, καθώς και περιορισμούς στη χρήση κατασκοπευτικού λογισμικού εναντίον δημοσιογράφων, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις.
Παράλληλα, η ευρωπαϊκή Οδηγία 2024/1069 κατά των καταχρηστικών αγωγών SLAPP τέθηκε σε ισχύ τον Μάιο του 2024, με προθεσμία ενσωμάτωσης στο εθνικό δίκαιο έως τις 7 Μαΐου 2026.
Η νομοθεσία, ωστόσο, δεν αρκεί από μόνη της. Η έκθεση Media Pluralism Monitor 2025 ανέδειξε προβλήματα που αφορούν την κρατική διαφήμιση και τη διαφάνεια της ιδιοκτησίας των μέσων ενημέρωσης σε ευρωπαϊκές χώρες. Η εφαρμογή των κανόνων και ο αποτελεσματικός έλεγχος παραμένουν καθοριστικοί παράγοντες.
Από εκεί και πέρα, σημαντικό είναι και το βάρος που πέφτει στον αναγνώστη: έλεγχος της πηγής πριν από κάθε κοινοποίηση, στήριξη μέσων που βασίζονται στους αναγνώστες τους και κριτική αντιμετώπιση λογαριασμών που εμφανίζουν έντονη δραστηριότητα χωρίς σαφή ταυτότητα ή διαφανή προέλευση.
Υπάρχουν, βέβαια, και αντίθετες φωνές που αξίζει να ακουστούν. Κυβερνήσεις υποστηρίζουν ότι η κρατική διαφήμιση μπορεί να διατηρήσει στη ζωή μικρά μέσα ενημέρωσης σε περιόδους κρίσης, όπως συνέβη κατά την πανδημία. Άλλοι προειδοποιούν ότι η αυστηρή ρύθμιση των πλατφορμών και η αντιμετώπιση των «ψευδών ειδήσεων» μπορούν να μετατραπούν και αυτές σε εργαλεία λογοκρισίας, εάν το κράτος αποκτήσει τον ρόλο του αποκλειστικού κριτή της αλήθειας.
Η δημοκρατία δεν χρειάζεται έναν διαιτητή της αλήθειας. Χρειάζεται μέσα ενημέρωσης που λειτουργούν με διαφάνεια και συντακτική ανεξαρτησία, πολίτες που μπορούν να αξιολογούν τις πληροφορίες και ένα σύστημα στο οποίο είναι σαφές ποιος πληρώνει, ποιος αποφασίζει και ποιος τελικά επηρεάζει αυτό που διαβάζουμε.
Πηγές – Βιβλιογραφία
- Reporters Without Borders (RSF) – World Press Freedom Index 2026: https://rsf.org/en/2026-rsf-index-press-freedom-25-year-low
- RSF – Greece – Κατάταξη Ελλάδας και επιμέρους δείκτες: https://rsf.org/en/country/greece
- Reuters Institute for the Study of Journalism – Digital News Report 2026, Greece: https://reutersinstitute.politics.ox.ac.uk/digital-news-report/2026/greece
- Oxford Internet Institute – Global Inventory of Organised Social Media Manipulation 2020.
- Meta – Ανακοίνωση για την αφαίρεση του δικτύου Twinmark Media Enterprises, 10 Ιανουαρίου 2019.
- Vosoughi, S., Roy, D. & Aral, S. (2018) – The spread of true and false news online, Science.
- European Union – Κανονισμός (ΕΕ) 2024/1083, European Media Freedom Act (EMFA).
- European Union – Οδηγία (ΕΕ) 2024/1069 για την προστασία από καταχρηστικές αγωγές SLAPP.
- OECD – Έρευνα για την εμπιστοσύνη στους θεσμούς στην Ελλάδα (2023).
- Vouliwatch – Δικαστική υπόθεση σχετικά με τη δημοσιοποίηση των στοιχείων της λίστας Πέτσα.
- Mérték Média Monitor – Έρευνες για την κρατική διαφήμιση και τη συγκέντρωση των μέσων ενημέρωσης στην Ουγγαρία.