Στις 26 Ιουλίου 1822, μέσα στα άγρια περάσματα μεταξύ Κορίνθου και Άργους, ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης έστησε μία από τις πιο αριστοτεχνικές παγίδες στην ιστορία της Ελληνικής Επανάστασης, οδηγώντας σε πλήρη καταστροφή τον στρατό του Οθωμανού σερασκέρη Μαχμούτ Πασά, γνωστού ως Δράμαλη.
Ο τεράστιος στρατός που φαινόταν ανίκητος
Ο Δράμαλης είχε ξεκινήσει την εκστρατεία του με περίπου 25.000 άνδρες, πεζούς και ιππείς, και προχώρησε αρχικά χωρίς καμία αντίσταση. Στις αρχές Ιουλίου κατέλαβε την Κόρινθο, ενώ στις 12 Ιουλίου έφτασε έξω από το Άργος, προκαλώντας πανικό στους κατοίκους — ακόμη και μέλη της ελληνικής κυβέρνησης εγκατέλειψαν βιαστικά την πόλη.
Η ψύχραιμη αντίδραση του Κολοκοτρώνη
Ενώ όλα έδειχναν καταστροφικά για την Επανάσταση, ο Κολοκοτρώνης ανέλαβε δράση από την Τρίπολη. Κάλεσε σε επιστράτευση όλους τους άνδρες 18-60 ετών και εφάρμοσε μια στρατηγική «καμένης γης»: διέταξε να κάψουν όλη τη σοδειά του κάμπου του Άργους, ώστε ο εχθρικός στρατός — μακριά από τις βάσεις ανεφοδιασμού του — να μείνει χωρίς τρόφιμα.
Παράλληλα, φρόντισε να κλείσει τις διαβάσεις προς την Τρίπολη, πιστεύοντας λανθασμένα ότι εκεί στόχευε ο Δράμαλης, και έστησε στρατόπεδο στους Μύλους με 2.000 άνδρες.
Η κρίσιμη καθυστέρηση στη Λάρισα του Άργους
Ο Δράμαλης, νομίζοντας ότι εκεί ήταν αποθηκευμένα τρόφιμα, άρχισε να πολιορκεί την ακρόπολη του Άργους («Λάρισα»). Αυτή η καθυστέρηση αποδείχθηκε μοιραία: χωρίς νερό, χωρίς τροφή και χωρίς τον στόλο που περίμενε στον Αργολικό κόλπο, ο οθωμανικός στρατός βρέθηκε σε απελπιστική θέση. Ο Δράμαλης δεν είχε πλέον άλλη επιλογή από το να υποχωρήσει προς την Κόρινθο.
Η παγίδα στα στενά
Έχοντας εντοπίσει την αδυναμία του εχθρού, ο Κολοκοτρώνης έθεσε σε εφαρμογή το σχέδιό του, παραμερίζοντας τις αντιρρήσεις άλλων οπλαρχηγών όπως ο Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης. Ανέλαβε προσωπικά με 2.500 άνδρες να αποκλείσει τα στενά περάσματα προς την Κόρινθο, κατανέμοντας τις δυνάμεις του σε καίρια σημεία:
- Ο ίδιος με 800 άνδρες στις Χρυσοκουμαριές
- Γεώργιος Δημητρακόπουλος με 700 άνδρες στο Αγριλόβουνο
- Αντώνης Κολοκοτρώνης με 700 άνδρες στην Παναγόρραχη
- Παπα-Δημήτρης Χρυσοβιτσιώτης με 150 άνδρες στη Ζαχαριά
Για να παραπλανήσει τον εχθρό, ο Κολοκοτρώνης τοποθέτησε ανάμεσα στις θέσεις ένα ψευδοστράτευμα — ζώα, κάπες και φέσια αγωνιστών που από μακριά έμοιαζαν με ισχυρή στρατιωτική δύναμη.
Η σφαγή στα Δερβενάκια
Το μεσημέρι της 26ης Ιουλίου, η εμπροσθοφυλακή των Τούρκων έφτασε στο Παληόχανο. Ο Κολοκοτρώνης περίμενε σκόπιμα να προχωρήσει και το υπόλοιπο κύριο σώμα του εχθρικού στρατού πριν διατάξει επίθεση. Όταν χτύπησε, οι Τούρκοι τράπηκαν σε άτακτη φυγή προς τον Άγιο Σώστη — όπου όμως τους περίμεναν άλλες ελληνικές δυνάμεις, αποκλείοντας κάθε διέξοδο.
Ακολούθησε πανικός και σφαγή. Όπως κατέγραψε ο ίδιος ο Νικηταράς, αυτόπτης μάρτυρας: «ο βράχος, η λαγκαδιά έγινε ένα από τα κουφάρια». Οι απώλειες του οθωμανικού στρατού υπολογίζονται σε 2.500-3.000 νεκρούς και τραυματίες, μαζί με τεράστια λάφυρα.
Το τέλος του Δράμαλη
Λίγες μέρες αργότερα, στις 28 Ιουλίου, τα υπολείμματα της στρατιάς του Δράμαλη επιχείρησαν να διαφύγουν μέσω του στενού του Αγιονορίου, όπου συνάντησαν νέα ελληνική ενέδρα υπό τον Νικηταρά και τον Νικήτα Φλέσσα. Η καταδίωξη κράτησε έξι ώρες, με τη συμμετοχή ακόμη και ντόπιων γυναικών που πετούσαν βράχια από τα υψώματα. Ο Δράμαλης μόλις κατάφερε να διασωθεί, έχοντας χάσει το ένα πέμπτο της αρχικής του δύναμης.
Συντετριμμένος, ο Οθωμανός στρατηγός πέθανε λίγους μήνες αργότερα στην Κόρινθο, όπως αναφέρουν οι πηγές, «από τη λύπη του».
Γιατί άλλαξε τον ρου της Επανάστασης
Η διπλή νίκη στα Δερβενάκια και στο Αγιονόρι έσωσε την Ελληνική Επανάσταση στην Πελοπόννησο τη στιγμή που κινδύνευε περισσότερο από ποτέ. Ο Κολοκοτρώνης, ως εμπνευστής της στρατηγικής, απέκτησε τεράστιο κύρος στον λαό και αναδείχθηκε αδιαμφισβήτητος αρχηγός των ελληνικών στρατιωτικών δυνάμεων.
