Μια σχεδόν καθολική συνήθεια
Το συρτάρι με τις σακούλες, το ντουλάπι με τα άδεια βάζα και η στοίβα με τα κουτιά από παλιές συσκευασίες υπάρχουν σε πάρα πολλά σπίτια. Η συμπεριφορά αυτή δεν είναι παράξενη, ούτε αποτελεί από μόνη της ένδειξη διαταραχής. Πίσω της βρίσκονται καλά τεκμηριωμένοι ψυχολογικοί μηχανισμοί, που συνδυάζονται με πολιτισμικές και ιστορικές επιρροές. Δεν υπάρχει μία και μόνη εξήγηση, και δεν έχει μελετηθεί συστηματικά η συγκεκριμένη συνήθεια όπως εμφανίζεται στην Ελλάδα. Παρακάτω παρουσιάζονται οι πιο καλά στηριγμένες ερμηνείες.
1. Η αποστροφή προς τη σπατάλη
Ο ψυχολόγος Hal Arkes περιέγραψε το 1996 μια τάση που ονόμασε «ψυχολογία της σπατάλης»: οι άνθρωποι νιώθουν δυσφορία όταν πετούν κάτι που θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί, ακόμη κι αν η αξία του είναι ελάχιστη. Μια καθαρή σακούλα ή ένα γυάλινο βάζο μοιάζουν «ακόμη καλά». Το πέταγμα τους φαίνεται σαν να αποδεχόμαστε μια μικρή απώλεια, και η απώλεια βαραίνει ψυχολογικά περισσότερο από το αντίστοιχο κέρδος. Αυτό είναι γνωστό ως αποστροφή προς την απώλεια και περιγράφεται στη θεωρία των προοπτικών των Kahneman και Tversky (1979).
2. Η αξία της «ανοιχτής επιλογής»
Το «μπορεί να μου χρειαστεί» δεν είναι άσκοπο. Οι Shin και Ariely (2004) έδειξαν σε πειράματα ότι οι άνθρωποι τείνουν να κρατούν ανοιχτές επιλογές ακόμη και όταν αυτό τους κοστίζει, επειδή η προοπτική να χαθεί μια δυνατότητα δυσκολεύει την απόφαση. Το άδειο βάζο είναι μια δυνατότητα: για μαρμελάδα, για μπαχαρικά, για βίδες. Το να το πετάξουμε σημαίνει να κλείσουμε αυτή τη δυνατότητα οριστικά.
3. Αισιοδοξία για το μέλλον
Όταν σκεφτόμαστε «θα το χρησιμοποιήσω κάποια στιγμή», υπερεκτιμούμε συνήθως πόσο συχνά και πόσο γρήγορα θα το κάνουμε. Είναι συγγενές με την πλάνη του σχεδιασμού (planning fallacy), δηλαδή την τάση να υποτιμούμε τον χρόνο και την προσπάθεια που απαιτούν τα μελλοντικά σχέδια. Στην πράξη, ο μελλοντικός μας εαυτός σπάνια χρειάζεται σαράντα κουτιά.
4. Το φαινόμενο της ιδιοκτησίας
Αντικείμενα που ήδη κατέχουμε τα αποτιμούμε υψηλότερα απ’ όσο θα τα αποτιμούσαμε αν δεν ήταν δικά μας. Το φαινόμενο αυτό, γνωστό ως endowment effect, τεκμηριώθηκε πειραματικά από τους Kahneman, Knetsch και Thaler (1990). Ισχύει ακόμη και για φτηνά, καθημερινά αντικείμενα.
5. Η αναβολή της απόφασης
Το να πετάξεις κάτι απαιτεί μια μικρή απόφαση. Το να το βάλεις στο συρτάρι δεν απαιτεί καμία. Όταν η ζωή είναι γεμάτη αποφάσεις, η «προσωρινή» αποθήκευση είναι η πιο εύκολη λύση, και το προσωρινό γίνεται μόνιμο.
6. Οικογενειακή και πολιτισμική μνήμη
Η εξοικονόμηση πόρων μεταδίδεται μέσα από την οικογένεια. Πολλοί άνθρωποι μεγάλωσαν βλέποντας γονείς και παππούδες να ξαναχρησιμοποιούν κάθε αντικείμενο, σε εποχές που τα υλικά ήταν πράγματι σπάνια. Στην ελληνική περίπτωση, είναι εύλογο να παίζουν ρόλο οι δύσκολες δεκαετίες του 20ού αιώνα, με την Κατοχή και τη μεταπολεμική φτώχεια. Αυτό όμως είναι εύλογη υπόθεση και όχι αποδεδειγμένο εύρημα. Η συνήθεια πάντως διατηρείται και σε γενιές που δεν έζησαν τέτοιες στερήσεις, ίσως επειδή τη μαθαίνουν με μίμηση.
7. Περιβαλλοντική συνείδηση και «ηθική» της επαναχρησιμοποίησης
Σήμερα προστίθεται ένας ακόμη λόγος: πολλοί κρατούν σακούλες και βάζα επειδή το πέταγμα τους φαίνεται περιβαλλοντικά λάθος. Η επαναχρησιμοποίηση πράγματι μειώνει τα απόβλητα, αρκεί να γίνεται όντως και να μη μένουν τα αντικείμενα αχρησιμοποίητα.
Πότε είναι φυσιολογικό και πότε όχι
Το να κρατάς λίγες σακούλες και μερικά βάζα που πραγματικά χρησιμοποιείς είναι συνετή οικιακή οικονομία. Το σύνδρομο της αποθησαύρισης (hoarding disorder) είναι κάτι διαφορετικό: αναγνωρίστηκε ως ξεχωριστή διαταραχή στο DSM-5 το 2013 και χαρακτηρίζεται από επίμονη δυσκολία να αποχωριστεί κανείς αντικείμενα, ανεξάρτητα από την αξία τους, με αποτέλεσμα να γεμίζουν οι χώροι και να δυσκολεύεται η καθημερινή ζωή. Οι εκτιμήσεις για τη συχνότητά του στον γενικό πληθυσμό κυμαίνονται περίπου στο 2–6%. Οι ερευνητές Frost και Steketee, που έχουν μελετήσει εκτενώς το θέμα, επισημαίνουν ότι το κριτήριο δεν είναι το είδος των αντικειμένων αλλά η δυσφορία και η δυσλειτουργία που προκαλεί η συσσώρευση.
Ενδεικτικά σημάδια ότι η συνήθεια ξεφεύγει: οι χώροι του σπιτιού δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν όπως προορίζονται, η σκέψη να πεταχτεί κάτι προκαλεί έντονο άγχος, ή υπάρχει σύγκρουση με τους γύρω. Σε τέτοια περίπτωση βοηθά η συμβουλή ειδικού ψυχικής υγείας.
Πρακτική συμβουλή
Μια απλή λύση είναι να ορίσεις ένα όριο χώρου: ένα συρτάρι για τις σακούλες, ένα ράφι για τα βάζα. Όταν γεμίσει, το πλεόνασμα φεύγει. Έτσι διατηρείς τη χρησιμότητα της συνήθειας χωρίς να αφήνεις τα αντικείμενα να απλώνονται.