Οι μοναδικές εικόνες της που φιλοτεχνήθηκαν όσο ζούσε δείχνουν γυναίκα με γαμψή μύτη και έντονο πηγούνι, όχι τη «ντίβα» του κινηματογράφου. Και οι αρχαίες πηγές δεν τη θεωρούσαν εξαιρετικά όμορφη.
Ποια ήταν η Κλεοπάτρα Ζ΄
Η Κλεοπάτρα Ζ΄ βασίλευσε στην Αίγυπτο από το 51 έως το 30 π.Χ. και ήταν η τελευταία ηγεμόνας της δυναστείας των Πτολεμαίων. Η δυναστεία είχε μακεδονική ελληνική καταγωγή: ο θεμελιωτής της, ο Πτολεμαίος Α΄, ήταν στρατηγός του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Οι Πτολεμαίοι κυβέρνησαν την Αίγυπτο για περίπου τρεις αιώνες και παντρεύονταν συχνά μέσα στην ίδια την οικογένεια.
Από την πλευρά του πατέρα της, λοιπόν, η καταγωγή της είναι σαφώς μακεδονική ελληνική. Η ταυτότητα της μητέρας της παραμένει αβέβαιη και οι ιστορικοί διαφωνούν, γι’ αυτό δεν μπορεί να αποκλειστεί κάποια διαφορετική καταγωγή από τη μητρική γραμμή. Η πιο πιθανή εικόνα, πάντως, είναι αυτή μιας γυναίκας με ελληνιστική εμφάνιση και ελληνιστική κουλτούρα, όχι η εξωτική «Ανατολίτισσα» που καλλιέργησαν οι μεταγενέστερες εποχές.
Οι μοναδικές σύγχρονες εικόνες: τα νομίσματα
Τα νομίσματα που κόπηκαν στη διάρκεια της βασιλείας της θεωρούνται οι πιο αξιόπιστες σύγχρονες απεικονίσεις της. Βρέθηκαν σε διάφορες περιοχές και δείχνουν σταθερά κάποια χαρακτηριστικά: γαμψή (αετίσια) μύτη, προεξέχον πηγούνι και σγουρά μαλλιά που τα συγκρατεί μακεδονικό διάδημα.
Οι ειδικοί προειδοποιούν ότι αυτά δεν είναι φωτογραφίες. Η Κλεοπάτρα ήταν η μόνη Πτολεμαία βασίλισσα που έκοψε νομίσματα με το δικό της όνομα και πρόσωπο, και οι εικόνες αυτές είχαν πολιτικό σκοπό. Τα έντονα χαρακτηριστικά ανήκουν στη συμβατική εικονογραφία των Πτολεμαίων και παρέπεμπαν σε εξουσία, νομιμότητα και ισχυρή δυναστική ρίζα. Δεν υπονοούσαν «ομορφιά» με τα σημερινά κριτήρια.
Τα αγάλματα: τι ξέρουμε και τι όχι
Η προτομή του Μουσείου του Βερολίνου (Altes Museum) θεωρείται από πολλούς ερευνητές πορτρέτο της Κλεοπάτρας, αλλά η ταύτιση δεν είναι απόλυτα βέβαιη. Η προτομή του Βατικανού και άλλα έργα έχουν επίσης συζητηθεί ως πιθανά πορτρέτα, χωρίς να υπάρχει ένα ενιαίο, τελεσίδικο «επίσημο» πρόσωπο. Για παράδειγμα, στο μαρμάρινο πορτρέτο που έχει ταυτιστεί με την Κλεοπάτρα λείπει η μύτη, κάτι που δυσκολεύει την εκτίμηση της εμφάνισής της.
Άγνωστο παραμένει και το χρώμα των μαλλιών της. Οι πηγές δεν το αναφέρουν και οι τοιχογραφίες που έχουν προταθεί ως απεικονίσεις της δεν συμφωνούν μεταξύ τους.
Τι έγραψαν οι αρχαίοι συγγραφείς
Οι δύο βασικοί συγγραφείς δεν συμφωνούν. Ο Κάσσιος Δίων, που έγραψε περίπου δύο αιώνες μετά, τη χαρακτήρισε γυναίκα εκπληκτικής ομορφιάς. Ο Πλούταρχος, που έγραψε επίσης πολύ αργότερα, είναι πιο επιφυλακτικός: υποστηρίζει ότι η ομορφιά της δεν ήταν από μόνη της μοναδική, αλλά ότι ήταν συναρπαστική η παρουσία της, ο τρόπος που μιλούσε και η προσωπικότητά της. Εκθειάζει τη γοητευτική φωνή της και την ικανότητά της να μιλά πολλές γλώσσες. Σημειώνει επίσης ότι όσοι την είχαν δει στη Ρώμη δεν τη θεωρούσαν ανώτερη σε ομορφιά ή νιάτα από την Οκταβία, τη σύζυγο του Μάρκου Αντώνιου.
Κανένας από τους δύο δεν την είχε δει. Και οι δύο έγραψαν δεκαετίες ή αιώνες μετά τον θάνατό της, βασισμένοι σε ρωμαϊκές πηγές που, μετά τη νίκη του Οκταβιανού, είχαν κάθε λόγο να παρουσιάζουν την Κλεοπάτρα ως επικίνδυνη μάγισσα και σαγηνεύτρια. Η εικόνα της «μοιραίας γυναίκας» είναι σε μεγάλο βαθμό προϊόν ρωμαϊκής προπαγάνδας.
Από πού προέρχεται η σημερινή εικόνα
Η αντίληψη που έχουμε σήμερα διαμορφώθηκε αιώνες αργότερα, από ζωγράφους, θεατρικούς συγγραφείς και, κυρίως, από τον κινηματογράφο. Ο Σαίξπηρ, οι ζωγράφοι του 19ου αιώνα και οι ταινίες του Χόλιγουντ, με γνωστότερη αυτή του 1963 με την Ελίζαμπεθ Τέιλορ, παρουσίασαν μια εξωτική, αισθησιακή και «τέλεια» Κλεοπάτρα. Είναι δημιουργία των ίδιων των εποχών που την περιέγραψαν, όχι ιστορική τεκμηρίωση.
Συμπέρασμα
Με βάση τις πηγές, η Κλεοπάτρα πιθανότατα είχε ελληνιστική εμφάνιση, με χαρακτηριστικά που δεν συμφωνούν με τα σύγχρονα πρότυπα ομορφιάς. Η γοητεία της, όπως τη μεταφέρουν οι αρχαίοι, βασιζόταν στη μόρφωσή της, στη φωνή της, στην πολυγλωσσία της και στην πολιτική της ευφυΐα. Η ακριβής όψη της παραμένει αβέβαιη, και καμία σύγχρονη αναπαράσταση, όσο πειστική κι αν φαίνεται, δεν είναι βέβαιο ότι την αποδίδει πιστά.
