Ένα ξεχασμένο ρούχο στην ντουλάπα, ένα χαλασμένο κινητό σε συρτάρι, ένα «ίσως μου χρειαστεί» αντικείμενο που κάθεται εκεί χρόνια — σχεδόν όλοι έχουμε κάτι τέτοιο στο σπίτι. Η ψυχολογία εξηγεί γιατί το να αποχωριστούμε ακόμη και άχρηστα αντικείμενα μπορεί να είναι τόσο δύσκολο.
Τα αντικείμενα αποκτούν συναισθηματική αξία από πολύ νωρίς
Σύμφωνα με ειδικούς, η συναισθηματική προσκόλληση στα αντικείμενά μας ξεκινά από πολύ μικρή ηλικία, καθώς πείθουμε τον εαυτό μας ότι κάτι μπορεί να μας φανεί χρήσιμο αργότερα και ότι, αν το πετάξουμε, θα νιώσουμε την απώλειά του. Καθώς μεγαλώνουμε και περνάμε στην εφηβεία, τα αντικείμενα αρχίζουν να λειτουργούν και ως υποκατάστατο άλλων πραγμάτων που μας κάνουν να νιώθουμε καλά, όπως η θετική αναγνώριση ή η αίσθηση επιτυχίας —ειδικά σε μια περίοδο που η αυτοεκτίμησή μας είναι συχνά στο χαμηλότερο σημείο της.
Οι πιο συνηθισμένοι λόγοι που κρατάμε άχρηστα πράγματα
Οι ειδικοί αναφέρουν πως οι άνθρωποι κρατούν αντικείμενα για συγκεκριμένους λόγους: πιστεύουν ότι κάποιο αντικείμενο θα φανεί χρήσιμο ή πολύτιμο στο μέλλον, ότι έχει συναισθηματική αξία, είναι μοναδικό ή αναντικατάστατο, ότι αποτελεί υπερβολικά καλή ευκαιρία για να το πετάξουν, ή ότι θα τους βοηθήσει να θυμούνται ένα σημαντικό πρόσωπο ή γεγονός· άλλοι απλώς δεν μπορούν να αποφασίσουν πού ανήκει το αντικείμενο, οπότε προτιμούν να το κρατήσουν αντί να το πετάξουν.
Το «τι θα γίνει αν το χρειαστώ»
Η δυσκολία αυτή είναι εξαιρετικά κοινή. Πολλοί άνθρωποι δυσκολεύονται να πετάξουν αντικείμενα από φόβο μήπως τα χρειαστούν αργότερα ή επειδή πιστεύουν πως έχουν μεγαλύτερη αξία από όση αντιλαμβάνονται — το να κρατάς πράγματα που δεν χρησιμοποιείς είναι, στην πραγματικότητα, ένα πολύ κοινό ανθρώπινο χαρακτηριστικό.
Πότε ξεπερνά τα συνηθισμένα όρια
Η γραμμή ανάμεσα σε μια απλή συνήθεια και σε κάτι πιο σοβαρό μπορεί να είναι λεπτή. Οι περισσότεροι δυσκολεύονται με το ακατάστατο γιατί τους είναι δύσκολο να πάρουν αποφάσεις και να θέσουν προτεραιότητες — συχνά κρατάμε αντικείμενα επειδή δεν είμαστε σίγουροι αν αξίζει να τα κρατήσουμε ή τι πρέπει να κάνουμε με αυτά. Σε πιο σοβαρές περιπτώσεις, το ακατάστατο μπορεί να κρύβει υποκείμενα ζητήματα ψυχικής υγείας, όπως άγχος, κατάθλιψη ή διαταραχή συσσώρευσης (hoarding disorder)· τότε το άτομο δυσκολεύεται πολύ να πετάξει πράγματα, νιώθει έντονη δυσφορία και αντιμετωπίζει προβλήματα στην καθημερινότητά του.
Πώς εξηγείται επιστημονικά η «στενή σχέση» με τα αντικείμενα
Η έρευνα δείχνει ότι το φαινόμενο έχει βαθύτερες ψυχολογικές ρίζες. Η τάση συσσώρευσης αυξάνει την ανθρωπομορφοποίηση των αντικειμένων —δηλαδή την τάση να τους αποδίδουμε ανθρώπινα χαρακτηριστικά—, την αγάπη προς αυτά, την επιθυμία εγγύτητας και την αίσθηση ευθύνης για τη φροντίδα και την προστασία τους. Ειδικοί σημειώνουν πως τα άτομα με έντονη τέτοια τάση αναλαμβάνουν υπερβολική ευθύνη για το αντικείμενο, σαν μέρος της «ιδιοκτησίας» του, εκφράζοντας συχνά έγνοια για την «ευημερία» του αντικειμένου — κάτι που αποτελεί καλό δείκτη πρόβλεψης τέτοιας συμπεριφοράς.
Πότε πρέπει να ανησυχήσουμε
Το να κρατάμε μερικά περιττά πράγματα δεν σημαίνει απαραίτητα πρόβλημα. Ωστόσο, για ένα άτομο με πραγματική διαταραχή συσσώρευσης, το να πετάξει ακόμη και ένα απλό χάρτινο ποτήρι μπορεί να είναι εξαιρετικά δύσκολο και αγχωτικό — και δεν έχει καμία σχέση με την τεμπελιά ή την έλλειψη οργάνωσης. Στις σοβαρές περιπτώσεις, ο ζωτικός χώρος του σπιτιού γεμίζει τόσο πολύ με αντικείμενα που γίνεται μη λειτουργικός ή/και επικίνδυνος, ενώ οι ειδικοί χρησιμοποιούν κυρίως γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία και, σε ορισμένες περιπτώσεις, αντικαταθλιπτική αγωγή για την αντιμετώπισή της.
Το συμπέρασμα
Το να δυσκολευόμαστε να αποχωριστούμε ένα αντικείμενο δεν είναι απαραίτητα «παραξενιά» — είναι ανθρώπινο και έχει ψυχολογική λογική πίσω του. Το ζητούμενο είναι να αναγνωρίζουμε πότε η συνήθεια αυτή μας εξυπηρετεί και πότε αρχίζει να μας βαραίνει, ώστε να ζητάμε βοήθεια αν χρειαστεί.