Οι Άγιοι Ανάργυροι (ή Άγιοι Ανάργυροι) είναι ομάδα χριστιανών αγίων, κυρίως ιατρών, που προσέφεραν τις ιατρικές και θεραπευτικές υπηρεσίες τους αφιλοκερδώς (χωρίς πληρωμή, «αναργύρως»). Σύμφωνα με την ορθόδοξη παράδοση, θεράπευαν τόσο σωματικές ασθένειες όσο και πνευματικές, προτρέποντας τους ασθενείς να αποφεύγουν την αμαρτία ως αιτία πολλών νοσημάτων.
Κατά τη Θεία Λειτουργία μνημονεύονται συχνά ως: «οι άγιοι και θαυματουργοί Ανάργυροι Κοσμάς και Δαμιανός, Κύρος και Ιωάννης, Παντελεήμων και Ερμόλαος, Σαμψών και Διομήδης και πάντες οι Άγιοι Ανάργυροι».
Ο Γερμανός θρησκειολόγος Λούντβιχ Ντόιμπνερ (1877-1946) υποστήριξε ότι η λατρεία τους προήλθε από την εκχριστιανισμένη απόδοση των Διόσκουρων (θεραπευτών θεών της αρχαιότητας) στους χριστιανούς αγίους, και η λατρεία πέρασε από το Βυζάντιο στη Δύση.
Οι Πιο Γνωστοί Άγιοι Ανάργυροι
• Κοσμάς και Δαμιανός εκ Ρώμης
Αδέλφια ιατροί που προσηλύτισαν τον αυτοκράτορα Καρίνο (282-285). Λιθοβολήθηκαν μέχρι θανάτου από φθόνο του δασκάλου τους. Εορτή: 1η Ιουλίου.
• Κοσμάς, Δαμιανός, Άνθιμος, Ευπρέπιος και Λεόντιος εξ Αραβίας
Πέντε αδέλφια που βασανίστηκαν και αποκεφαλίστηκαν από τον έπαρχο Λυσία επί Διοκλητιανού (284-305). Εορτή: 17 Οκτωβρίου.
• Κοσμάς και Δαμιανός από την Ασία (συχνά από τη Μεσοποταμία ή Κιλικία)
Δίδυμοι ιατροί, μάρτυρες επί Διοκλητιανού. Εορτή: 1η Νοεμβρίου (κυρίως αυτή η μνήμη γιορτάζεται ως Σύναξις Αγίων Αναργύρων).
• Κύρος και Ιωάννης, Ανάργυροι Μάρτυρες
Ο Κύρος από Αλεξάνδρεια, ο Ιωάννης από Έδεσσα. Ασκήτευσαν μαζί με την Αθανασία και τις κόρες της (Θεοδότη, Θεοκτίστη, Ευδοξία) και μαρτύρησαν με αποκεφαλισμό επί Διοκλητιανού. Εορτή: 31 Ιανουαρίου (σήμερα, 31 Ιανουαρίου 2026, τιμάται η μνήμη τους).
• Παντελεήμων ο Μεγαλομάρτυς ο Ιαματικός
Από Νικομήδεια, θεράπευε δωρεάν. Αποκεφαλίστηκε επί Μαξιμιανού (286-305). Εορτή: 27 Ιουλίου.
• Ερμόλαος ο Ανάργυρος
Ιατρός και ιερέας από Νικομήδεια. Εορτή: 26 Ιουλίου.
• Διομήδης ο Μάρτυρας
Ιατρός από Ταρσό Κιλικίας, αποκεφαλίστηκε επί Διοκλητιανού. Εορτή: 16 Αυγούστου.
• Όσιος Σαμψών ο Ξενοδόχος
Ιατρός από Ρώμη, έζησε επί Ιουστινιανού. Διέθεσε περιουσία για φτωχούς και ασθενείς. Εορτή: 27 Ιουνίου.
Οι Άγιοι Ανάργυροι αποτελούν σύμβολο ανιδιοτελούς αγάπης και ελεημοσύνης στην Ορθόδοξη Εκκλησία, εμπνέοντας πολλούς να προσφέρουν βοήθεια χωρίς αντάλλαγμα. Η μνήμη τους συνδέεται συχνά με ναούς, όπως στους Άγιους Αναργύρους Αττικής ή Ψυρρή, και με εικόνες που τους απεικονίζουν με ιατρικά εργαλεία.
